Grammatica · C1
De tijdenopeenvolging
door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

Op C1 is de tijdenopeenvolging geen lijst met gevallen meer maar één enkele klok: de hoofdzin bepaalt het waarnemingspunt, de bijzin verklaart of het feit ervoor, tegelijk of erna komt. Het geldt voor de indicatief en de conjunctief, en het proza van de klassiekers bewijst het op elke pagina.
- 7min lezen
- 15min oefeningen
- C1niveau
Wat je leert
- dice che, disse che
- Hoe werkt de tijdenopeenvolging
- Het systeem met de indicatief
- De toekomst in het verleden, toen en nu
- Woordenschat: la letteratura
Italiaans en het Nederlands naast elkaar
Het Nederlands kent geen vaste regels voor de opeenvolging van wijzen; het Italiaans wel, en op C1 moeten ze vanzelf gaan. Let vooral op de toekomst in het verleden: disse che sarebbe partito, waar wij zei dat hij zou vertrekken zeggen.
Neem deze pagina mee
Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.
Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →
De trapassato zegt wat al gebeurd was vóór een ander feit in het verleden.



De woorden van deze pagina
Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.
Het systeem met de indicatief
| Hoofdzin | Ervoor | Tegelijk | Erna |
|---|---|---|---|
| dice che | ha scritto / scrisse | scrive | scriverà |
| disse che | aveva scritto | scriveva | avrebbe scritto |
Het systeem met de conjunctief
| Hoofdzin | Ervoor | Tegelijk / erna |
|---|---|---|
| crede che | abbia scritto | scriva |
| credeva che | avesse scritto | scrivesse |
Met de personages uit De verloofden
| Zin | Mechanisme |
|---|---|
| Renzo credeva che la giustizia fosse uguale per tutti | credeva → contemporaneo → imperfetto |
| capì che don Abbondio aveva avuto paura | capì → anteriore → trapassato |
| Lucia sperava che tutto si sarebbe risolto | sperava → posteriore → condizionale passato |
De toekomst in het verleden, toen en nu
Staat de hoofdzin in het verleden, dan krijgt een later feit de samengestelde conditionalis: disse che sarebbe venuto, hij zei dat hij zou komen. Het Nederlands, het Frans en het Spaans gebruiken hier een enkelvoudige vorm (zou komen, viendrait, vendría), en het Italiaans van de negentiende eeuw deed dat vaak ook: bij Manzoni lees je nog sapeva che l’indomani sarebbe giorno di battaglia. Vandaag geldt één norm, de samengestelde vorm, en de enkelvoudige klinkt in dit gebruik ouderwets.
In de spreektaal bestaat er ook een kortere weg: de imperfetto. Mi ha detto che veniva in plaats van che sarebbe venuto is in een gesprek heel gewoon, in een verslag of op een examen minder.
Wanneer de tijdenopeenvolging losser wordt
- Algemene waarheden blijven in de tegenwoordige tijd: Galileo sostenne che la Terra gira intorno al Sole. Met girava is de zin niet fout, maar dan lijkt het alsof de aarde intussen is blijven stilstaan.
- Een passato prossimo dicht bij nu laat de bijzin vrij: mi ha detto che domani arriva (het feit geldt nog) naast mi ha detto che sarebbe arrivato (ik geef het alleen door).
- Come se (alsof) wil altijd de congiuntivo imperfetto of trapassato, wat de tijd van de hoofdzin ook is: parla come se fosse il capo, parlava come se avesse visto un fantasma.
- Een conditionalis in de hoofdzin vraagt de congiuntivo imperfetto: vorrei che tu venissi, nooit vorrei che tu venga.
Goed om te weten
- Na sognare hoor je beide wijzen: ho sognato che eravamo a Venezia in de spreektaal, ho sognato che fossimo a Venezia in verzorgde taal.
- Een passato prossimo met gevolgen voor nu mag de presente in de bijzin laten staan: ho capito che sei stanco, want je bent het nog steeds.
De meest gemaakte fouten
sapeva che il romanzo diventerà famoso→ sapeva che il romanzo sarebbe diventato famoso (toekomst in het verleden)credeva che l’autore è morto giovane→ credeva che l’autore fosse morto giovane (congiuntivo trapassato)penso che Leopardi scrivesse questa poesia a vent’anni→ penso che Leopardi abbia scritto questa poesia a vent’anni (eerder dan nu)parla come se sia il capo→ parla come se fosse il capo (come se wil de congiuntivo imperfetto of trapassato)disse che verrebbe il giorno dopo→ disse che sarebbe venuto il giorno dopo (nu is de toekomst in het verleden de samengestelde conditionalis)vorrei che tu venga→ vorrei che tu venissi (conditionalis in de hoofdzin: congiuntivo imperfetto)
Wist je dat?
De tijdenopeenvolging is de laatste horde vóór echt vloeiend Italiaans, en niet omdat de vormen moeilijk zijn: omdat er drie assen tegelijk in het spel zijn. De tijd van de hoofdzin, de verhouding tussen de twee gebeurtenissen, en de wijs die het werkwoord van de hoofdzin oplegt. Het Nederlands regelt dat met context en bijwoorden; het Italiaans met morfologie.
De tijdenopeenvolging in echte teksten
Drie passages, twee van Manzoni en een van Svevo, waarin je de klok van de tijden aan het werk ziet.
«Domandò subito in fretta a sè stesso, se, tra i bravi e lui, ci fosse qualche uscita di strada, a destra o a sinistra; e gli sovvenne subito di no. Fece un rapido esame, se avesse peccato contro qualche potente, contro qualche vendicativo»‘Haastig vroeg hij zich af of er tussen de bravi en hemzelf een uitweg was, naar rechts of naar links; en meteen schoot hem te binnen dat die er niet was. Hij deed een snel gewetensonderzoek: had hij gezondigd tegen een machtig man, tegen iemand die op wraak uit was?’
Tegenover de bravi stelt don Abbondio zich twee vragen. De eerste gaat over het heden van dat moment (ci fosse, congiuntivo imperfetto), de tweede over zijn eigen verleden (avesse peccato, congiuntivo trapassato). Het is de tabel hierboven, in een scène vol angst.
«Don Abbondio in vece non sapeva altro ancora se non che l’indomani sarebbe giorno di battaglia»‘Don Abbondio daarentegen wist nog niets anders dan dat het de volgende dag een dag van strijd zou zijn’
Hier is de toekomst in het verleden een enkelvoudige conditionalis, zoals men in de negentiende eeuw vaak schreef. Nu zouden we sarebbe stato zeggen.
«Guardai le stelle con ammirazione come se le avessi conquistate da poco. Il giorno seguente, lontano dalla casa di salute, avrei cessato di fumare. Intanto in un caffè ancora aperto mi procurai delle buone sigarette […]»‘Ik keek bewonderend naar de sterren, alsof ik ze pas veroverd had. De volgende dag, ver van de kliniek, zou ik stoppen met roken. Intussen kocht ik in een café dat nog open was een paar goede sigaretten […]’
Drie mechanismen in drie regels: come se met de congiuntivo trapassato, de toekomst in het verleden (avrei cessato) en de passato remoto van wat Zeno echt doet. De samengestelde conditionalis is de tijd van de goede voornemens; de passato remoto die van de sigaretten.

Oefeningen
Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.
01 Il posteriore nel passato
Dopo un verbo al passato, il futuro diventa condizionale composto. Completa.
- Disse che (partire) il giorno dopo.
- Pensavo che (tu / arrivare) prima.
- Sapevamo che (loro / non venire) .
- Aveva promesso che ci (aiutare) .
- Speravo che la cosa (finire) presto.
- Era chiaro che (esserci) dei problemi.
02 Indicativo o congiuntivo, e quale
Completa scegliendo il tempo esatto: presente, passato, imperfetto o trapassato del congiuntivo.
- Credo che ieri (lui / sbagliare) .
- Credevo che ieri (lui / sbagliare) .
- Dubito che ora (loro / capire) .
- Dubitavo che allora (loro / capire) .
- Mi sembra che (voi / già decidere) .
- Mi sembrava che (voi / già decidere) .
03 Nelle subordinate implicite
Con lo stesso soggetto si usa l’infinito: semplice per la contemporaneità, composto per l’anteriorità. Completa.
- Credo di (sbagliare) adesso.
- Credo di (sbagliare) ieri.
- Pensava di (arrivare) in tempo.
- Pensava di (arrivare) troppo tardi.
- Sono contento di (vederti) .
- Sono contento di (vederti) ieri sera.
04 Il verbo reggente cambia tutto
Riscrivi la frase mettendo il verbo principale al passato.
- Penso che sia stanco. →
- Credo che abbia finito. →
- Spero che venga domani. →
- Dice che ha capito. →
- Immagino che sia partita. →
- So che tornerà. →
05 La relazione al consiglio
Completa rispettando la concordanza. Attenzione alle maiuscole: alcune lacune aprono la frase.
Herhaling B2: concordanza al congiuntivo · discorso indiretto
- Il presidente ha dichiarato che il bilancio (essere) già stato approvato.
- Nessuno immaginava che i costi (crescere) tanto nel semestre precedente.
- Si riteneva che l’anno successivo (esserci) un recupero.
- opportuno che il consiglio (deliberare) entro giugno. (essere, presente)
- Alcuni membri hanno chiesto che la questione (rinviare) alla seduta seguente.
- Si spera ora che la situazione (stabilizzarsi) entro l’autunno.
Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld
In de app
amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.
De helft van de A1-cursus gratis, zonder account
★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018
Download
Nog één keer
Zet de tijdenklok gelijk:
- Il critico disse che il romanzo nella storia.
- Credevo che Calvino solo romanzi.
- Penso che Elsa Morante una delle voci più grandi del Novecento.
- Sapevamo che la traduzione anni di lavoro.
- Sperava che il suo libro anche all’estero.
Veelgestelde vragen
Volgt de congiuntivo ook na quando en dopo che?
Ik dacht dat hij lag te slapen: hoe zeg je dat?
Wat is de kern van de regel?
Wat verandert er met een hoofdzin in het verleden?
Geldt dit ook voor de indicatief?
Wanneer mag je afwijken?
Wat is de meest gemaakte fout op C1-niveau?
Mag ik ‘mi ha detto che veniva’ zeggen?
Het systeem met de indicatiefBronnen en methode
Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C1 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:
- Treccani, La grammatica italiana: uitgebreide Italiaanse referentiegrammatica, online
- Raad van Europa, CEFR Companion Volume (2020): niveaubeschrijvingen

Alessio
- Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
- Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
- Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen