Grammatica · C1
Het formele register
door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

Formeel Italiaans maakt van werkwoorden zelfstandige naamwoorden: «hanno consegnato i documenti» wordt la consegna dei documenti. Op dit mechanisme draaien officiële brieven, aanbestedingen en notulen: de nominalisering, plus woordenschat die een trede stijgt (recarsi, effettuare, pervenire).
- 6min lezen
- 15min oefeningen
- C1niveau
Wat je leert
- se paghi in ritardo
- Wanneer gebruik je het formele register
- De woordenschat die een trede stijgt
- Formeel, niet opgeblazen
- Woordenschat: la burocrazia
Italiaans en het Nederlands naast elkaar
Formeel Nederlands is beknopt en direct. Formeel Italiaans is langer en onpersoonlijker: si prega di confermare, resto a disposizione. Een Nederlandse zakelijke mail letterlijk vertaald klinkt in het Italiaans kortaf.
Neem deze pagina mee
Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.
Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →



De woorden van deze pagina
Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.
De nominalisering
| Spreektaal | Formeel |
|---|---|
| quando hanno consegnato i moduli | alla consegna dei moduli |
| prima che scada il bando | prima della scadenza del bando |
| se paghi in ritardo | in caso di ritardato pagamento |
| appena approvano la domanda | a seguito dell’approvazione della domanda |
De woordenschat die een trede stijgt
| Alledaags | Formeel | In een mededeling |
|---|---|---|
| andare | recarsi | recarsi allo sportello 5 |
| fare | effettuare | effettuare il versamento |
| arrivare | pervenire | le domande devono pervenire entro il 30 |
| dare | rilasciare | l’ufficio rilascia la ricevuta |
| chiedere | richiedere / istanza | presentare istanza di rinnovo |
Formeel, niet opgeblazen
In 1965 beschreef Italo Calvino in een krantenartikel een brigadier die de verklaring van een man uittypt: waar de man ‘vanochtend’ zegt, schrijft het proces-verbaal ‘in de vroege voormiddaguren’, en de kachel wordt een verwarmingsinstallatie. Calvino noemde die taal antilingua, de antitaal: een Italiaans dat wegvlucht voor concrete woorden uit angst simpel te klinken. Goed formeel Italiaans doet het omgekeerde: het kiest het precieze woord, niet het lange.
| Bureaucratees | Formeel en helder |
|---|---|
| in data odierna | oggi |
| si è provveduto all’inoltro della pratica | abbiamo inoltrato la pratica |
| in relazione a quanto sopra esposto | per questi motivi |
| è fatto obbligo di presentare | è obbligatorio presentare |
| la S.V. è invitata a | La invitiamo a |
De praktijktest: lees de zin hardop. Zou je hem aan de telefoon zelfs tegen een directeur niet zeggen, dan is het waarschijnlijk antitaal.
De afkortingen van officiële brieven
In brieven van instanties, banken en universiteiten komen een paar afkortingen terug die niemand uitlegt:
| Afkorting | Betekenis | Voorbeeld |
|---|---|---|
| c.m. | corrente mese: deze maand | entro il 15 c.m. |
| u.s. | ultimo scorso: vorige maand | la Sua del 30 u.s. |
| p.v. | prossimo venturo: volgende maand | dal 1° p.v. |
| c.a. | alla cortese attenzione: ter attentie van | c.a. dott.ssa Bianchi |
| p.c. | per conoscenza: in kopie (cc) | p.c. Ufficio del personale |
| Spett.le | spettabile: voor bedrijven en instanties, niet voor personen | Spett.le Ditta Rossi |
| all. | allegato: bijlage | all. 2: copia del contratto |
Goed om te weten
- Formeel Italiaans kiest de onpersoonlijke en de lijdende vorm: si comunica che, si è provveduto a, viene richiesto. Wie handelt, verdwijnt, en soms is dat precies de bedoeling.
- Korte voorzetsels worden lang: di → in merito a, per → al fine di, dopo → a seguito di, con → mediante.
De meest gemaakte fouten
vi scrivo per chiedervi se potete rinnovarmi il permesso→ scrivo per richiedere il rinnovo del permesso (nominalisering)dovete andare all’ufficio anagrafe→ è necessario recarsi all’ufficio anagrafe (woordenschat en onpersoonlijk)si procederà all’effettuazione del controllo del possesso dei requisiti→ si verificherà il possesso dei requisiti (formeel, niet opgeblazen)Spettabile dottoressa Rossi→ Gentile dottoressa Rossi (spettabile is voor bedrijven en instanties)Le invio in allegato il documento allegato→ Le invio in allegato il documento (allegato maar één keer)
Wist je dat?
Formeel Italiaans is niet moeilijker Italiaans maar ander Italiaans: het gebruikt andere werkwoordsvormen (meer conjunctief, meer passief), andere voegwoorden (qualora, laddove, ai sensi di) en een woordvolgorde die het werkwoord vaak achteraan zet. Wie in Italië met een overheidsinstantie te maken krijgt, ontdekt dat het burocratese een taal op zich is, waar Italianen zelf ook over klagen.
Het bureaucratees gezien door de klassiekers
Het probleem is oud: Manzoni lachte er in 1840 al om.
«quelle gride, ripubblicate e rinforzate di governo in governo, non servivano ad altro che ad attestare ampollosamente l’impotenza de’ loro autori»‘die gride, van regering tot regering opnieuw uitgevaardigd en aangescherpt, dienden nergens anders toe dan om hoogdravend te getuigen van de onmacht van hun opstellers’
De gride waren de verordeningen van het Spaanse bestuur in Milaan, plechtig en vol titels. Manzoni citeert er lange stukken uit en doet ze dan af met één bijwoord: ampollosamente, hoogdravend. Het komt van het Latijnse ampulla, een buikig flesje: de Romeinen gebruikten het woord al voor opgeblazen taal. Hoe meer de taal opzwelt, hoe minder de wet werkt.
«è perchè la penna la tengon loro: e così, le parole che dicon loro, volan via, e spariscono; le parole che dice un povero figliuolo, stanno attenti bene, e presto presto le infilzan per aria, con quella penna, e te le inchiodano sulla carta»‘dat komt omdat zíj de pen vasthouden: en dus vliegen de woorden die zij zeggen weg en verdwijnen ze; maar de woorden die een arme jongen zegt, daar letten ze goed op, en vliegensvlug prikken ze die met die pen uit de lucht en spijkeren ze op het papier’
Renzo legt in de herberg op zijn manier de macht van het geschreven woord uit: wie de pen vasthoudt, bepaalt welke woorden blijven. Het is de brigadier van Calvino, honderdtwintig jaar eerder. Let ook op het gesproken Toscaans: tengon, dicon, volan, met de laatste klinker weggevallen.
«Il sinonimo burocratese (che talvolta indica nello specifico l’italiano burocratico) è attestato in italiano dal 1979»‘Het synoniem burocratese (dat soms specifiek het bureaucratische Italiaans aanduidt) is in het Italiaans geattesteerd sinds 1979’
Het woord is jong, het verschijnsel oud. Het achtervoegsel -ese, dat van inglese en francese, behandelt het als een vreemde taal: en zo voelt het ook voor wie een brief van de belastingdienst openmaakt.

Oefeningen
Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.
01 Dal parlato allo scritto
Riscrivi in registro formale.
- Ti mando i documenti. →
- Ti scrivo per chiederti una cosa. →
- Scusa il ritardo. →
- Fammi sapere. →
- Ho bisogno di sapere quando. →
- Grazie mille. →
02 Le formule della lettera
Completa con la formula adatta.
- Dottoressa Rossi, (apertura formale)
- Con la presente comunicarLe che… (verbo)
- a disposizione per ogni chiarimento.
- saluti (chiusura neutra)
- osservanza (chiusura molto formale)
- In di un Suo riscontro, La ringrazio.
03 Il lessico si alza
Sostituisci la parola con il corrispondente formale.
- dare →
- chiedere →
- dire →
- finire →
- cominciare →
- mandare →
- parlare di →
04 Costruzioni impersonali
Il formale evita l’io. Riscrivi con si, passivo o forma impersonale.
- Abbiamo deciso di rinviare. →
- Vi comunichiamo la data. →
- Ho allegato il modulo. →
- Chiediamo di rispondere entro venerdì. →
- Abbiamo ricevuto la domanda. →
- Faremo sapere l’esito. →
05 La richiesta all’ufficio
Completa la lettera in registro formale. Attenzione alle maiuscole di cortesia.
Herhaling forme implicite · B2: forma passiva
- Dottore,
- la presente per richiedere copia del certificato di residenza.
- Come da telefonici, allego la documentazione richiesta.
- pregarLa di confermarmi l’avvenuta ricezione.
- Resto a disposizione e ringrazio per la cortese attenzione.
- saluti,
Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld
In de app
amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.
De helft van de A1-cursus gratis, zonder account
★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018
Download
Nog één keer
Stijg van register:
- Le domande devono entro il 31 marzo.
- Per il ritiro è necessario personalmente allo sportello.
- smarrimento, presentare denuncia.
- L’ufficio l’attestato entro trenta giorni.
- Prima del contratto, inviare disdetta.
Veelgestelde vragen
Hoe schrijf je «in de bijlage» in een formele mail?
Hoe vraag je beleefd om een antwoord?
Welke aanhef gebruik je in een formele e-mail?
Waarom staan er zo veel titels in Italiaanse brieven?
Welke voegwoorden horen bij formeel Italiaans?
Hoe formeel is het Lei in e-mails?
Wat is burocratese?
Wat betekenen c.m., u.s. en p.v. in brieven?
De nominaliseringBronnen en methode
Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C1 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:
- Treccani, La grammatica italiana: uitgebreide Italiaanse referentiegrammatica, online
- Raad van Europa, CEFR Companion Volume (2020): niveaubeschrijvingen

Alessio
- Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
- Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
- Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen