Grammatica · C2
De literaire tijden
door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

De Italiaanse verhaalkunst heeft haar eigen tijdmechaniek: de passato remoto draagt de handeling (uscì, vide, disse), de imperfetto legt de achtergrond, de trapassato remoto (quando ebbe finito, partì) leeft alleen na quando en appena. Wie de klassiekers leest, ziet haar aan het werk.
- 9min lezen
- 17min oefeningen
- C2niveau
Wat je leert
- passato remoto, imperfetto, trapassato prossimo, trapassato remoto
- Wanneer gebruik je de literaire tijden
- De motor van het verhaal
- Vertellende imperfetto, trapassato remoto en vormen uit de klassiekers
- Woordenschat: la narrativa storica
Het Italiaans en het Nederlands naast elkaar
Het Nederlands vertelt in de onvoltooid verleden tijd. De Italiaanse literaire vertelling gebruikt de passato remoto en, na appena of dopo che, het zeldzame trapassato remoto: appena ebbe finito, uscì.
Neem deze pagina mee
Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.
Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →
De trapassato remoto komt vóór de passato remoto, en alleen na appena of dopo che: appena ebbe finito, uscì.



De woorden van deze pagina
Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.
De motor van het verhaal
| Tijd | Rol | Op de pagina |
|---|---|---|
| passato remoto | gebeurtenissen na elkaar | si alzò, aprì la finestra, guardò il lago |
| imperfetto | de achtergrond en de gedachten | il lago era immobile, pensava a sua madre |
| trapassato prossimo | het eerdere dat al bekend is | aveva lasciato il paese dieci anni prima |
| trapassato remoto | het moment vlak ervoor, na quando/appena | quando ebbe letto la lettera, la bruciò |
Manzoni in miniatuur
| Zin | Mechanisme |
|---|---|
| don Abbondio tornava tranquillo, quando vide i bravi | achtergrond in de imperfetto, gebeurtenis in de remoto |
| appena li ebbe visti, si fermò | trapassato remoto: vlak daarvoor |
| aveva sempre evitato i guai: quella sera non poté | trapassato prossimo voor de eerdere gewoonte |
De vertellende imperfetto
In kranten en biografieën vertelt de imperfetto ook afgeronde, eenmalige gebeurtenissen, waar je op gevoel een passato remoto zou verwachten: nel 1321 Dante moriva a Ravenna. Dat is geen fout, maar een keuze van de regisseur: de gebeurtenis loopt niet meer door, ze bevriest als een filmbeeld.
| Zin | Met de remoto | Effect |
|---|---|---|
| pochi minuti dopo, il ladro veniva arrestato | fu arrestato | het nieuws als een scène in slow motion |
| nel 1321 Dante moriva a Ravenna, in esilio | morì | plechtige toon, als op een gedenksteen |
| due giorni più tardi la nave lasciava il porto | lasciò | spanning: de lezer wacht op het vervolg |
De trapassato remoto en zijn vervangers
De trapassato remoto is de zeldzaamste tijd van de taal: hij leeft alleen in bijzinnen van tijd, als de hoofdzin in de passato remoto staat. Hedendaags proza ontwijkt hem vaak met lichtere vormen die hetzelfde zeggen:
| Vorm | Voorbeeld | Register |
|---|---|---|
| appena / quando + trapassato remoto | appena ebbe firmato, uscì | literair, altijd correct |
| absolute deelwoordconstructie | firmato il contratto, uscì | schrijftaal, heel gewoon |
| dopo + voltooid infinitief | dopo aver firmato, uscì | neutraal, kan overal |
| appena + passato remoto | appena firmò, uscì | gangbaar, inmiddels geaccepteerd |
| deelwoord + che + ebbe | firmato che ebbe, uscì | ouderwets: je leest het bij Manzoni en Collodi |
Vormen uit de klassiekers om te herkennen
Wie negentiende-eeuws Italiaans leest, komt vormen tegen die niemand meer schrijft maar die je meteen moet begrijpen, zoals een Nederlandse lezer zich redt met des avonds en gij. Je leert ze niet om ze te gebruiken, maar om er niet over te struikelen.
| In de tekst | Nu | Wat er gebeurt |
|---|---|---|
| avea, dicea, splendea | aveva, diceva, splendeva | de imperfetto verliest zijn v |
| saria, avria | sarebbe, avrebbe | de dichterlijke conditionalis op -ia |
| fia | sarà | een oude toekomende tijd van essere |
| andaro, cantaro | andarono, cantarono | een ingekorte passato remoto |
| ei, e’ | egli | het dichterlijke onderwerp: ei fu |
| dicesi, trovossi | si dice, si trovò | het voornaamwoord achteraan aan het werkwoord vast |
| pria, ognora, alfine | prima, sempre, alla fine | bijwoorden uit de dichtertaal |
Eén van die vormen heeft het overleefd op bordjes: affittasi (te huur), vendesi (te koop), cercasi (gezocht). Het Italiaans van de klassiekers, aan een balkon gehangen. Manzoni zelf ging tussen de eerste uitgave van I promessi sposi (1827) en de definitieve (1840) naar Florence om «zijn kleren in de Arno te spoelen»: hij herschreef de roman in de levende taal van de ontwikkelde Florentijnen, en veel literaire vormen maakten plaats voor die van het gebruik.
Goed om te weten
- De imperfetto draagt dromen en fantasie: sognavo che eravamo a Venezia. Het is geen verleden, maar een ander niveau van werkelijkheid.
- Geschiedenisteksten gebruiken soms de futuro voor wat later kwam: nel 1860 Garibaldi partirà da Quarto. Vanuit het punt in het verhaal kijkt de tekst vooruit.
De meest gemaakte fouten
quando aveva finito la lettera, la bruciò→ quando ebbe finito la lettera, la bruciò (na quando + remoto: trapassato remoto)si alzava, apriva la porta e uscì (catena di eventi)→ si alzò, aprì la porta e uscì (geketende gebeurtenissen nemen de remoto)il paese fu povero e la gente partì ogni anno→ il paese era povero e la gente partiva ogni anno (achtergrond en gewoonte)dopo che ebbe finito, è uscito→ dopo che ebbe finito, uscì (de trapassato remoto wil een passato remoto in de hoofdzin)la sera prima ebbe detto che sarebbe venuto→ la sera prima aveva detto che sarebbe venuto (de trapassato remoto bestaat niet in een hoofdzin)affittasi appartamenti→ affittansi appartamenti, of beter si affittano appartamenti (bij een meervoud gaat het werkwoord mee)
Wist je dat?
Sommige vormen leven alleen nog op papier. De trapassato remoto (ebbi fatto) komt uitsluitend voor na appena, quando en dopo che met een passato remoto ernaast. De congiuntivo imperfetto in zelfstandige wensen (fosse vero!) is literair. En het participio presente als echt werkwoord (i cittadini aventi diritto) leeft alleen nog in juridische taal. Ze herkennen is C2; ze gebruiken hoeft niet.
Literaire tijden bij de klassieken
Drie passages waarin je de machine van de tijden ziet werken.
«Il curato, voltata la stradetta, e dirizzando, com’era solito, lo sguardo al tabernacolo, vide una cosa che non s’aspettava, e che non avrebbe voluto vedere.»«De pastoor, de bocht van het straatje om, sloeg zoals altijd zijn blik op naar het kapelletje en zag iets wat hij niet verwachtte, en wat hij niet had willen zien.»
In één zin zit bijna alle grammatica van deze pagina. De absolute deelwoordconstructie en het gerundio zetten het decor, de imperfetto era solito geeft de gewoonte, de remoto vide is de enige gebeurtenis, en de voltooide conditionalis becommentarieert vanuit don Abbondio. Hier begint het verhaal van de bravi.
«Finito ch’ebbe di leggere, stette lì alquanto a pensare»«Toen hij uitgelezen was, bleef hij daar een poosje nadenken»
De oude vorm van de trapassato remoto: deelwoord, che, ebbe. Nu zou je zeggen quando ebbe finito di leggere, of gewoon finito di leggere. Stette is de passato remoto van stare, en alquanto betekent «een poosje».
«Silvia, rimembri ancora / quel tempo della tua vita mortale, / quando beltà splendea / negli occhi tuoi ridenti e fuggitivi, / e tu, lieta e pensosa, il limitare / di gioventù salivi?»«Silvia, herinner je je nog die tijd van je sterfelijke leven, toen schoonheid straalde in je lachende, vluchtige ogen, en jij, blij en peinzend, de drempel van de jeugd beklom?»
Twee imperfetti voor de herinnering: splendea, dus splendeva zonder v, en salivi. Ze vertellen geen gebeurtenissen, ze houden een beeld vast. Ook het eerste werkwoord heeft een geschiedenis: in de uitgave van 1831 schreef Leopardi sovvienti, in die van 1835 rammenti; rimembri is zijn laatste keus.

Oefeningen
Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.
01 Il trapassato remoto
Si usa solo dopo quando, dopo che, appena con un passato remoto. Completa.
- Appena (lui / finire) di parlare, uscì.
- Dopo che (loro / arrivare) , cominciò la cerimonia.
- Quando (io / leggere) la lettera, capii tutto.
- Appena (noi / uscire) , cominciò a piovere.
- Dopo che (lei / partire) , la casa parve vuota.
- Quando (loro / mangiare) , si alzarono da tavola.
02 Il congiuntivo nei testi antichi
Riscrivi in italiano d’oggi, mantenendo il senso.
- Ch’io vada o resti, poco importa. →
- Volle che si facesse silenzio. →
- Temeva non giungesse in tempo. →
- Fosse anche vero, non cambierebbe nulla. →
- Chiunque ei sia, lo riceva. →
- Pria che il sole tramonti… →
03 Il presente storico
Riscrivi il passo al presente storico, come si fa nelle cronache e nei saggi.
- Nel 1861 l’Italia si unì. →
- Dante scrisse la Commedia in esilio. →
- Nel 1348 la peste arrivò a Firenze. →
- Galileo pubblicò il Sidereus Nuncius nel 1610. →
- Cavour morì poco dopo. →
- L’assemblea approvò la legge. →
04 Riconoscere il tempo
Scrivi il nome del tempo verbale.
- ebbe detto →
- disse →
- aveva detto →
- avrebbe detto →
- dicesse →
- avesse detto →
05 La pagina di romanzo
Completa con i tempi della narrazione letteraria.
Herhaling C1: passato remoto · concordanza dei tempi
- Quando (lui / entrare) nella stanza, tutti (tacere) .
- Appena (sedersi) , (cominciare) a parlare.
- Nessuno (osare) interromperlo, benché molti (dissentire) .
- Disse che l’indomani (partire) per non tornare.
- Solo più tardi (loro / capire) che cosa (accadere) davvero.
- Ma allora (essere) troppo tardi.
Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld
In de app
amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.
De helft van de A1-cursus gratis, zonder account
★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018
Download
Nog één keer
Regisseer de scène als een verteller:
- La sera calda; Renzo fino al ponte.
- Appena il biglietto, lo strappò.
- il paese da ragazzo, e nessuno lo ricordava.
- La porta di colpo: tutti .
Veelgestelde vragen
Moet ik de passato remoto gebruiken als ik zelf een verhaal schrijf?
Waarom staat er in oude teksten egli en ella?
Welke tijden zijn alleen nog literair?
Wanneer gebruik je de trapassato remoto?
Wat is het historisch presens?
Wat betekent fosse vero?
Moet ik deze vormen actief beheersen?
Waarom staat er affittasi en vendesi op Italiaanse bordjes?
De motor van het verhaalBronnen en methode
Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C2 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:
- Treccani, La grammatica italiana: uitgebreide Italiaanse referentiegrammatica, online
- Raad van Europa, CEFR Companion Volume (2020): niveaubeschrijvingen

Alessio
- Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
- Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
- Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen