Download on the App StoreVerder in de appIn de app
25 leesboeken op niveau en een woordenboek met 4.000 woordenApp Store★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018Ga verder in de app →

Grammatica · C2

De literaire tijden

door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

Een hand bladert door een oud boek · Italiaanse grammatica C2
Hij stond op en keek naar het meer: de pagina heeft haar eigen tijden.

De Italiaanse verhaalkunst heeft haar eigen tijdmechaniek: de passato remoto draagt de handeling (uscì, vide, disse), de imperfetto legt de achtergrond, de trapassato remoto (quando ebbe finito, partì) leeft alleen na quando en appena. Wie de klassiekers leest, ziet haar aan het werk.

  • 9min lezen
  • 17min oefeningen
  • C2niveau

Wat je leert

  • passato remoto, imperfetto, trapassato prossimo, trapassato remoto
  • Wanneer gebruik je de literaire tijden
  • De motor van het verhaal
  • Vertellende imperfetto, trapassato remoto en vormen uit de klassiekers
  • Woordenschat: la narrativa storica

Het Italiaans en het Nederlands naast elkaar

Het Nederlands vertelt in de onvoltooid verleden tijd. De Italiaanse literaire vertelling gebruikt de passato remoto en, na appena of dopo che, het zeldzame trapassato remoto: appena ebbe finito, uscì.

Neem deze pagina mee

Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.

Download dit overzicht met alle andere · € 9

Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →

De tijdlijn
trapassato remotopassato remotopresenteNU

De trapassato remoto komt vóór de passato remoto, en alleen na appena of dopo che: appena ebbe finito, uscì.

25 leesboeken op niveau en een woordenboek met 4.000 woordenApp Store★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018Ga verder in de app →

De woorden van deze pagina

Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.

De motor van het verhaal

TijdRolOp de pagina
passato remotogebeurtenissen na elkaarsi alzò, aprì la finestra, guardò il lago
imperfettode achtergrond en de gedachtenil lago era immobile, pensava a sua madre
trapassato prossimohet eerdere dat al bekend isaveva lasciato il paese dieci anni prima
trapassato remotohet moment vlak ervoor, na quando/appenaquando ebbe letto la lettera, la bruciò
De historische presente is de andere versnelling van het vertellen: Cesare passa il Rubicone, en de lezer staat erbij. Veel hedendaagse romans wisselen remoto en presente af om de afstand tot de scène te regelen.

Manzoni in miniatuur

ZinMechanisme
don Abbondio tornava tranquillo, quando vide i braviachtergrond in de imperfetto, gebeurtenis in de remoto
appena li ebbe visti, si fermòtrapassato remoto: vlak daarvoor
aveva sempre evitato i guai: quella sera non potétrapassato prossimo voor de eerdere gewoonte

De vertellende imperfetto

In kranten en biografieën vertelt de imperfetto ook afgeronde, eenmalige gebeurtenissen, waar je op gevoel een passato remoto zou verwachten: nel 1321 Dante moriva a Ravenna. Dat is geen fout, maar een keuze van de regisseur: de gebeurtenis loopt niet meer door, ze bevriest als een filmbeeld.

ZinMet de remotoEffect
pochi minuti dopo, il ladro veniva arrestatofu arrestatohet nieuws als een scène in slow motion
nel 1321 Dante moriva a Ravenna, in esiliomorìplechtige toon, als op een gedenksteen
due giorni più tardi la nave lasciava il portolasciòspanning: de lezer wacht op het vervolg
Je herkent de vertellende imperfetto aan een precieze tijdsaanduiding (alle otto, il giorno dopo, nel 1321), die de imperfetto van de achtergrond nooit heeft. In journalistiek en essays werkt hij; twijfel je in een examenopstel, dan zit je met de passato remoto altijd goed.

De trapassato remoto en zijn vervangers

De trapassato remoto is de zeldzaamste tijd van de taal: hij leeft alleen in bijzinnen van tijd, als de hoofdzin in de passato remoto staat. Hedendaags proza ontwijkt hem vaak met lichtere vormen die hetzelfde zeggen:

VormVoorbeeldRegister
appena / quando + trapassato remotoappena ebbe firmato, uscìliterair, altijd correct
absolute deelwoordconstructiefirmato il contratto, uscìschrijftaal, heel gewoon
dopo + voltooid infinitiefdopo aver firmato, uscìneutraal, kan overal
appena + passato remotoappena firmò, uscìgangbaar, inmiddels geaccepteerd
deelwoord + che + ebbefirmato che ebbe, uscìouderwets: je leest het bij Manzoni en Collodi

Vormen uit de klassiekers om te herkennen

Wie negentiende-eeuws Italiaans leest, komt vormen tegen die niemand meer schrijft maar die je meteen moet begrijpen, zoals een Nederlandse lezer zich redt met des avonds en gij. Je leert ze niet om ze te gebruiken, maar om er niet over te struikelen.

In de tekstNuWat er gebeurt
avea, dicea, splendeaaveva, diceva, splendevade imperfetto verliest zijn v
saria, avriasarebbe, avrebbede dichterlijke conditionalis op -ia
fiasaràeen oude toekomende tijd van essere
andaro, cantaroandarono, cantaronoeen ingekorte passato remoto
ei, e’eglihet dichterlijke onderwerp: ei fu
dicesi, trovossisi dice, si trovòhet voornaamwoord achteraan aan het werkwoord vast
pria, ognora, alfineprima, sempre, alla finebijwoorden uit de dichtertaal

Eén van die vormen heeft het overleefd op bordjes: affittasi (te huur), vendesi (te koop), cercasi (gezocht). Het Italiaans van de klassiekers, aan een balkon gehangen. Manzoni zelf ging tussen de eerste uitgave van I promessi sposi (1827) en de definitieve (1840) naar Florence om «zijn kleren in de Arno te spoelen»: hij herschreef de roman in de levende taal van de ontwikkelde Florentijnen, en veel literaire vormen maakten plaats voor die van het gebruik.

Goed om te weten

  • De imperfetto draagt dromen en fantasie: sognavo che eravamo a Venezia. Het is geen verleden, maar een ander niveau van werkelijkheid.
  • Geschiedenisteksten gebruiken soms de futuro voor wat later kwam: nel 1860 Garibaldi partirà da Quarto. Vanuit het punt in het verhaal kijkt de tekst vooruit.

De meest gemaakte fouten

  • quando aveva finito la lettera, la bruciò → quando ebbe finito la lettera, la bruciò (na quando + remoto: trapassato remoto)
  • si alzava, apriva la porta e uscì (catena di eventi) → si alzò, aprì la porta e uscì (geketende gebeurtenissen nemen de remoto)
  • il paese fu povero e la gente partì ogni anno → il paese era povero e la gente partiva ogni anno (achtergrond en gewoonte)
  • dopo che ebbe finito, è uscito → dopo che ebbe finito, uscì (de trapassato remoto wil een passato remoto in de hoofdzin)
  • la sera prima ebbe detto che sarebbe venuto → la sera prima aveva detto che sarebbe venuto (de trapassato remoto bestaat niet in een hoofdzin)
  • affittasi appartamenti → affittansi appartamenti, of beter si affittano appartamenti (bij een meervoud gaat het werkwoord mee)

Wist je dat?

Sommige vormen leven alleen nog op papier. De trapassato remoto (ebbi fatto) komt uitsluitend voor na appena, quando en dopo che met een passato remoto ernaast. De congiuntivo imperfetto in zelfstandige wensen (fosse vero!) is literair. En het participio presente als echt werkwoord (i cittadini aventi diritto) leeft alleen nog in juridische taal. Ze herkennen is C2; ze gebruiken hoeft niet.

Literaire tijden bij de klassieken

Drie passages waarin je de machine van de tijden ziet werken.

«Il curato, voltata la stradetta, e dirizzando, com’era solito, lo sguardo al tabernacolo, vide una cosa che non s’aspettava, e che non avrebbe voluto vedere.»

«De pastoor, de bocht van het straatje om, sloeg zoals altijd zijn blik op naar het kapelletje en zag iets wat hij niet verwachtte, en wat hij niet had willen zien.»

In één zin zit bijna alle grammatica van deze pagina. De absolute deelwoordconstructie en het gerundio zetten het decor, de imperfetto era solito geeft de gewoonte, de remoto vide is de enige gebeurtenis, en de voltooide conditionalis becommentarieert vanuit don Abbondio. Hier begint het verhaal van de bravi.

Alessandro Manzoni, I promessi sposi, hfst. I (1840)
«Finito ch’ebbe di leggere, stette lì alquanto a pensare»

«Toen hij uitgelezen was, bleef hij daar een poosje nadenken»

De oude vorm van de trapassato remoto: deelwoord, che, ebbe. Nu zou je zeggen quando ebbe finito di leggere, of gewoon finito di leggere. Stette is de passato remoto van stare, en alquanto betekent «een poosje».

Alessandro Manzoni, I promessi sposi, hfst. IX (1840)
«Silvia, rimembri ancora / quel tempo della tua vita mortale, / quando beltà splendea / negli occhi tuoi ridenti e fuggitivi, / e tu, lieta e pensosa, il limitare / di gioventù salivi?»

«Silvia, herinner je je nog die tijd van je sterfelijke leven, toen schoonheid straalde in je lachende, vluchtige ogen, en jij, blij en peinzend, de drempel van de jeugd beklom?»

Twee imperfetti voor de herinnering: splendea, dus splendeva zonder v, en salivi. Ze vertellen geen gebeurtenissen, ze houden een beeld vast. Ook het eerste werkwoord heeft een geschiedenis: in de uitgave van 1831 schreef Leopardi sovvienti, in die van 1835 rammenti; rimembri is zijn laatste keus.

Giacomo Leopardi, Canti, «A Silvia», r. 1-6 (definitieve uitgave, 1845)
Bergen die steil oprijzen boven het Comomeer, aan de arm van Lecco
Quel ramo del lago di Como, che volge a mezzogiorno…

Oefeningen

Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.

  1. 01 Il trapassato remoto

    Si usa solo dopo quando, dopo che, appena con un passato remoto. Completa.

    1. Appena (lui / finire) di parlare, uscì.
    2. Dopo che (loro / arrivare) , cominciò la cerimonia.
    3. Quando (io / leggere) la lettera, capii tutto.
    4. Appena (noi / uscire) , cominciò a piovere.
    5. Dopo che (lei / partire) , la casa parve vuota.
    6. Quando (loro / mangiare) , si alzarono da tavola.

  2. 02 Il congiuntivo nei testi antichi

    Riscrivi in italiano d’oggi, mantenendo il senso.

    1. Ch’io vada o resti, poco importa. →
    2. Volle che si facesse silenzio. →
    3. Temeva non giungesse in tempo. →
    4. Fosse anche vero, non cambierebbe nulla. →
    5. Chiunque ei sia, lo riceva. →
    6. Pria che il sole tramonti… →

  3. 03 Il presente storico

    Riscrivi il passo al presente storico, come si fa nelle cronache e nei saggi.

    1. Nel 1861 l’Italia si unì. →
    2. Dante scrisse la Commedia in esilio. →
    3. Nel 1348 la peste arrivò a Firenze. →
    4. Galileo pubblicò il Sidereus Nuncius nel 1610. →
    5. Cavour morì poco dopo. →
    6. L’assemblea approvò la legge. →

  4. 04 Riconoscere il tempo

    Scrivi il nome del tempo verbale.

    1. ebbe detto →
    2. disse →
    3. aveva detto →
    4. avrebbe detto →
    5. dicesse →
    6. avesse detto →

  5. 05 La pagina di romanzo

    Completa con i tempi della narrazione letteraria.

    Herhaling C1: passato remoto · concordanza dei tempi

    1. Quando (lui / entrare) nella stanza, tutti (tacere) .
    2. Appena (sedersi) , (cominciare) a parlare.
    3. Nessuno (osare) interromperlo, benché molti (dissentire) .
    4. Disse che l’indomani (partire) per non tornare.
    5. Solo più tardi (loro / capire) che cosa (accadere) davvero.
    6. Ma allora (essere) troppo tardi.

Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld

In de app amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.

De helft van de A1-cursus gratis, zonder account

€5,83 per maandjaarabonnement

★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018

Download amo Italiaans voor iPhone ↗︎

Zoek op amo Italiaans

Het graf van Dante in Ravenna, een kleine witte tempel naast een bakstenen muur
Dante morì in esilio a Ravenna nel 1321.

Nog één keer

Regisseer de scène als een verteller:

  1. La sera calda; Renzo fino al ponte.
  2. Appena il biglietto, lo strappò.
  3. il paese da ragazzo, e nessuno lo ricordava.
  4. La porta di colpo: tutti .

Veelgestelde vragen

Moet ik de passato remoto gebruiken als ik zelf een verhaal schrijf?
Voor een verhaal in de derde persoon is dat de gewoonste keuze, zoals in de meeste Italiaanse romans. Vertel je over jezelf, in de vorm van een dagboek of een herinnering, dan kan ook de passato prossimo. Waar het om gaat, is dat je kiest en je eraan houdt. Wisselen tussen andò en è andato voor hetzelfde soort feit valt meteen op.
Waarom staat er in oude teksten egli en ella?
Omdat dat de literaire onderwerpsvoornaamwoorden waren: egli (hij), ella (zij), essi en esse (zij, meervoud). Voor dingen en dieren bestonden esso en essa. In negentiende-eeuwse romans en in oude schoolboeken zie je ze overal. Vandaag schrijft ook een romancier lui, lei en loro.
Welke tijden zijn alleen nog literair?
De trapassato remoto, het participio presente met werkwoordswaarde, en de conjunctief in zelfstandige wensen. De passato remoto zelf is niet literair maar regionaal: in het zuiden gewoon gesproken taal.
Wanneer gebruik je de trapassato remoto?
Alleen in een bijzin met appena, quando, dopo che en een passato remoto in de hoofdzin: appena ebbe finito, uscì. Buiten die context bestaat hij niet.
Wat is het historisch presens?
De tegenwoordige tijd voor gebeurtenissen uit het verleden, om ze levendiger te maken: nel 1492 Colombo arriva in America. Heel gewoon in geschiedenisboeken en documentaires.
Wat betekent fosse vero?
«Was het maar waar», een zelfstandige conjunctief die een wens uitdrukt. Dezelfde constructie als magari fosse en volesse il cielo.
Moet ik deze vormen actief beheersen?
Nee, herkennen volstaat. Wie Italiaanse literatuur leest komt ze tegen; wie Italiaans schrijft heeft ze zelden nodig, tenzij hij een roman schrijft die in de negentiende eeuw speelt.
Waarom staat er affittasi en vendesi op Italiaanse bordjes?
Het zijn fossielen van literair Italiaans, met het voornaamwoord si achteraan aan het werkwoord, zoals bij de klassiekers (dicesi, trovossi). Op een bord sparen ze ruimte en klinken ze officieel. Strikt genomen moet het werkwoord meegaan met wat er te koop of te huur is: vendesi casa, maar vendonsi case. Veel bordjes trekken zich daar niets van aan, en de grammaticaboeken blijven klagen.
De literaire tijden (C2): De motor van het verhaalDe motor van het verhaal

Bronnen en methode

Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C2 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:

Alessio
Geschreven en nagekeken door

Alessio

  • Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
  • Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
  • Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen
Meer over Alessio →