Grammatica · C2
De vaktalen
door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

Elke Italiaanse wereld heeft haar code: de universiteit schrijft «il presente contributo si propone di», de dokter «assumere a digiuno», het loket «munirsi di documento». Echt C2 is niet moeilijk praten: het is de codes herkennen en zonder wrijving van de ene naar de andere schakelen.
- 10min lezen
- 15min oefeningen
- C2niveau
Wat je leert
- accademico, burocratico, medico, giornalistico
- Wanneer gebruik je de vaktalen
- Drie codes naast elkaar
- Journalistieke conditionalis, grammaticale personen, specifieke en collaterale vakwoorden
- Woordenschat: la medicina e la burocrazia
Italiaans en het Nederlands naast elkaar
Het Nederlandse ambtelijke taalgebruik nominaliseert net als het Italiaanse: si comunica che la pratica è stata evasa. De C2-vaardigheid is het terugvertalen naar gewone taal, in beide talen even nuttig.
Neem deze pagina mee
Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.
Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →



De woorden van deze pagina
Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.
Drie codes naast elkaar
| Code | Kenmerken | Voorbeeld |
|---|---|---|
| academisch | onpersoonlijk, nominaal, voorzichtig | i dati suggeriscono che il fenomeno sia più complesso |
| bureaucratisch | vaste formules, lijdende vorm | l’istanza va presentata entro i termini di cui all’art. 3 |
| medisch | vaktermen + instructies | posologia: una compressa die, lontano dai pasti |
| journalistiek | nominaal, citaten, tegenwoordige tijd | svolta all’ateneo: «più fondi alla ricerca» |
Vertalen tussen codes
| Vaktaal | Gewoon Italiaans |
|---|---|
| il candidato è pregato di munirsi di valido documento | porta con te la carta d’identità |
| assumere il farmaco a digiuno | prendi la medicina a stomaco vuoto |
| il presente lavoro intende indagare | in questa tesi studio |
De voorwaardelijke wijs van de journalist
De krant gebruikt een conditionalis die de alledaagse taal niet kent: hij zegt «ik meld het, maar ik sta er niet voor in». Hij heet de conditionalis van distantiëring. De lezer moet meteen zien of een feit vaststaat of alleen wordt gemeld, zoals in het Nederlands met zou (de minister zou zijn afgetreden):
| Zin | Wat hij zegt |
|---|---|
| Il ministro si dimette. | de krant staat in voor het feit |
| Il ministro si sarebbe dimesso. | het bericht is onbevestigd: de krant houdt afstand |
| Il ministro si è dimesso, secondo fonti vicine al governo. | het feit wordt aan een bron toegeschreven, die er de verantwoordelijkheid voor neemt |
| Svolta all’ateneo | nominale kop: zonder werkwoord is het feit al gebeurd |
Wie spreekt? De grammaticale personen in de sectoren
Elke sector kiest wie er in de tekst te horen is: de auteur, een groep, niemand. In officiële en wetenschappelijke documenten wordt de eerste persoon enkelvoud bijna altijd vermeden:
| Vorm | Waar | Voorbeeld |
|---|---|---|
| io | persoonlijke brieven, interviews | ti scrivo per dirti che |
| noi van de auteur | essays en wetenschappelijke artikelen | abbiamo analizzato duecento testi |
| onpersoonlijk si | verslagen en notulen | si è proceduto alla verifica dei dati |
| il sottoscritto, lo scrivente | formulieren en officiële brieven | il sottoscritto dichiara di |
| derde persoon | bekendmakingen en oproepen | il candidato è tenuto a presentarsi |
Specifieke en collaterale vakwoorden
Niet alle woorden van een sector zijn op dezelfde manier technisch. Het loont om twee families te onderscheiden, want ze worden tegengesteld behandeld:
| Soort | Wat het is | Voorbeeld | Te vervangen? |
|---|---|---|---|
| specifiek vakwoord | woord van de sector zonder gewoon synoniem | anamnesi, ipoteca, usufrutto, posologia | nee: het heeft een precieze betekenis |
| collateraal vakwoord | plechtig woord dat de sector zonder echte technische reden verkiest | inoltrare, ottemperare, addivenire, esperire | ja: mandare, rispettare, arrivare, fare |
De eerste groep leer je, want zonder haar begrijp je de sector niet; de tweede herken je, en als je schrijft om begrepen te worden, laat je haar achterwege. Addivenire neemt het hulpwerkwoord essere: siamo addivenuti a un accordo, oftewel abbiamo trovato un accordo.
Woorden met een geschiedenis
Achter het jargon van een sector zit vaak een eenvoudig woord. Anamnesi komt van het Griekse anámnesis, «herinnering»: de arts vraagt de patiënt zich te herinneren. Ricetta komt van het Latijn recepta, en op medische bladen stond bovenaan het woord recipe, «neem»: het openingsbevel gaf het blad zijn naam, en later ook het blad in de keuken. Burocrazia is een mengwoord: het Franse bureau, «kantoor», plus het Griekse krátos, «macht». Letterlijk: de macht van het bureau, net als onze bureaucratie.
Goed om te weten
- Ambtelijk Italiaans heeft herkenbare formules: di cui all'articolo, ai sensi di, il sottoscritto, si trasmette in allegato. Herkennen helpt bij formulieren; zelf schrijven hoeft niet.
- Vaktaal maakt van werkwoorden zelfstandige naamwoorden: si è proceduto all'espletamento delle verifiche betekent gewoon abbiamo controllato. Het aantal zelfstandige naamwoorden is het betrouwbaarste teken van het register.
De meest gemaakte fouten
in questa tesi io penso che→ il presente lavoro intende mostrare che (essays vermijden het directe io)prenda la pastiglia quando vuole→ assumere una compressa al giorno, lontano dai pasti (de bijsluiter is precies)i dati dimostrano sicuramente al cento per cento→ i dati suggeriscono / indicano (academische voorzichtigheid)Il ministro avrebbe presentato il bilancio davanti ai giornalisti (fatto certo)→ Il ministro ha presentato il bilancio davanti ai giornalisti (de conditionalis is voor onbevestigde berichten)ho addivenuto a un accordo→ siamo addivenuti a un accordo, of eenvoudiger abbiamo trovato un accordo (addivenire neemt essere)Il sottoscritto Mario Rossi dichiaro→ Il sottoscritto Mario Rossi dichiara (il sottoscritto is derde persoon)
Wist je dat?
Elk vakgebied heeft zijn eigen Italiaans, en twee daarvan zijn de wereld rondgegaan: de muziek (allegro, adagio, crescendo, piano, forte) en de keuken. Dat is geen toeval: de muzieknotatie werd in Italië vastgelegd door Guido d'Arezzo in de elfde eeuw, en de namen van de noten komen uit een Latijnse hymne aan Johannes de Doper, waarvan elke regel een toon hoger begint.
Vaktalen bij de klassieken
Vier passages: de wetenschap, de wet, de rechtbank en de geneeskunde.
«La filosofia è scritta in questo grandissimo libro che continuamente ci sta aperto innanzi a gli occhi (io dico l’universo), ma non si può intendere se prima non s’impara a intender la lingua, e conoscer i caratteri, ne’ quali è scritto. Egli è scritto in lingua matematica, e i caratteri son triangoli, cerchi, ed altre figure geometriche»“De filosofie staat geschreven in dit grote boek dat voortdurend open voor onze ogen ligt (ik bedoel het heelal), maar je kunt het niet begrijpen als je niet eerst de taal leert verstaan en de tekens leert kennen waarin het geschreven is. Het is geschreven in de taal van de wiskunde, en de tekens zijn driehoeken, cirkels en andere meetkundige figuren”
Galilei schrijft in het Italiaans en niet in het Latijn, om ook buiten de universiteit gelezen te worden, en hij zegt iets wat voor elke sector geldt: om een boek te lezen moet je zijn taal kennen. «Filosofie» betekent hier natuurwetenschap. Elk vak heeft zijn «tekens»: voor de arts de afkortingen en de dosering, voor de jurist de artikelen en leden.
«Tutti i cittadini hanno pari dignità sociale e sono eguali davanti alla legge, senza distinzione di sesso, di razza, di lingua, di religione, di opinioni politiche, di condizioni personali e sociali.»“Alle burgers hebben gelijke sociale waardigheid en zijn gelijk voor de wet, zonder onderscheid van geslacht, ras, taal, godsdienst, politieke overtuiging, persoonlijke en maatschappelijke omstandigheden.”
Het is een wet, maar geen ambtenarentaal: gewone woorden (tutti, cittadini, legge), werkwoorden in de bedrijvende vorm, geen nominalisering. Van de juridische taal behoudt ze het paar bijna-synoniemen, pari en eguali, en de opsomming met het herhaalde di. Het bewijs dat zelfs een wettekst helder kan worden geschreven.
«Se bene, per la grida pubblicata d’ordine del signor Duca di Feria ai 14 di dicembre 1620, […] fu con rimedii straordinarii e rigorosi provvisto alle oppressioni, concussioni et atti tirannici che alcuni ardiscono di commettere contra questi Vassalli tanto divoti di S. M., ad ogni modo la frequenza degli eccessi, e la malitia, eccetera, è cresciuta a segno, che ha posto in necessità l’Eccell. Sua, eccetera.»“Hoewel door het op bevel van de hertog van Feria op 14 december 1620 uitgevaardigde edict […] met buitengewone en strenge middelen is voorzien tegen de onderdrukkingen, afpersingen en tirannieke daden die sommigen durven plegen tegen deze Vazallen die S. M. zo toegedaan zijn, is niettemin de frequentie van de buitensporigheden, en de boosaardigheid, enzovoort, tot zodanig niveau gegroeid dat Zijne Excellentie in de noodzaak is gebracht, enzovoort.”
Dokter Azzecca-garbugli leest Renzo een edict van 1627 voor, «op sommige plaatsen holderdebolder mompelend» en stukken overslaand met een «eccetera». Alle kenmerken van de juridische code zijn er: een enorme zin, de lijdende vorm (fu provvisto), nominaliseringen (la frequenza degli eccessi), beleefdheidsafkortingen (S. M.), se bene… ad ogni modo, wat we nu sebbene… tuttavia zouden zeggen. Renzo begrijpt maar één woord, «matrimonii»: een vaktaal sluit buiten wie de code niet kent.
«L’anamnesi, in medicina, è la raccolta dalla voce diretta del paziente e/o dei suoi familiari […] di tutte quelle informazioni, notizie e sensazioni che possono aiutare il medico, l’infermiere e le altre professioni sanitarie a indirizzarsi verso una corretta diagnosi di patologia o una adeguata procedura sanitaria.»“De anamnese is in de geneeskunde het verzamelen, uit de eigen mond van de patiënt en/of zijn familieleden […], van alle informatie, berichten en gewaarwordingen die de arts, de verpleegkundige en de andere gezondheidsberoepen kunnen helpen naar een juiste diagnose of een passende zorgprocedure te komen.”
De term is technisch, de definitie niet: ze legt uit met gewone woorden (raccolta, informazioni, notizie, sensazioni), zoals een goede deskundige doet als hij tot een niet-deskundige spreekt. Van de ene code naar de andere overstappen is precies dit.

Oefeningen
Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.
01 Di che settore è
Scrivi il settore: burocratico, giuridico, medico, giornalistico, economico, informatico.
- Il sottoscritto dichiara quanto segue. →
- L’imputato è stato assolto per insufficienza di prove. →
- Il paziente presenta una sintomatologia aspecifica. →
- Lo spread ha chiuso in rialzo. →
- Fonti vicine al governo smentiscono. →
- Il server ha restituito un errore di autenticazione. →
02 Tradurre il burocratese
Riscrivi in italiano comune, senza perdere informazione.
- Si comunica che la pratica è stata evasa. →
- In ottemperanza alla normativa vigente… →
- Si prega di voler cortesemente provvedere. →
- Ai fini di cui sopra, si allega copia. →
- Si resta in attesa di riscontro. →
- Il richiedente è tenuto a produrre la documentazione. →
03 Le spie del settore
Scrivi il tratto tipico che riconosci: nominalizzazione, passivo, sigla, forestierismo, impersonale, tecnicismo.
- L’erogazione del contributo avverrà a breve. →
- Il modulo va compilato e trasmesso. →
- Il paziente è in terapia con FANS. →
- Il target è stato profilato. →
- Si dispone il rinvio dell’udienza. →
- Frattura scomposta del radio distale. →
04 Alzare e abbassare il registro
Riscrivi la stessa informazione nel registro richiesto.
- Il treno arriva in ritardo. (comunicato ufficiale) →
- L’erogazione del servizio è sospesa. (avviso ai clienti) →
- Non possiamo accettare la domanda. (lettera formale) →
- Il paziente sta meglio. (referto) →
- Abbiamo perso soldi. (relazione economica) →
- Il sito non funziona. (comunicazione tecnica) →
05 Il comunicato stampa
Completa il comunicato con le forme tipiche del settore.
Herhaling C1: registro formale · forme implicite
- comunica che il servizio sarà sospeso il 12 marzo. (impersonale)
- L’intervento reso necessario dai lavori di manutenzione. (passivo)
- prevista la riattivazione entro le ore 18. (passivo)
- Gli utenti pregati di verificare gli orari sul sito. (passivo)
- scusiamo per il disagio. (prima persona plurale)
- Per informazioni possibile contattare il numero verde.
Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld
In de app
amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.
De helft van de A1-cursus gratis, zonder account
★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018
Download
Nog één keer
Herken en wissel van code:
- Nel saggio: "i risultati una correlazione."
- Sul foglietto: " una compressa al giorno."
- All’anagrafe: " documento in corso di validità."
- Alla nonna: " a stomaco vuoto."
- In un articolo scientifico: " un secondo fattore."
Veelgestelde vragen
Wat betekenen ISEE, SPID en PEC?
Welke Italiaanse vaktalen zijn internationaal geworden?
Waarom heten de noten do re mi?
Hoe herken je juridisch Italiaans?
Wat kenmerkt de taal van de media?
Neemt het Italiaans veel Engelse woorden over?
Wat is het verschil tussen een specifiek en een collateraal vakwoord?
Is de conditionalis van de kranten een fout?
Drie codes naast elkaarBronnen en methode
Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C2 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:
- Treccani, La grammatica italiana: uitgebreide Italiaanse referentiegrammatica, online
- Raad van Europa, CEFR Companion Volume (2020): niveaubeschrijvingen

Alessio
- Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
- Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
- Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen