Download on the App StoreVerder in de appIn de app
25 leesboeken op niveau en een woordenboek met 4.000 woordenApp Store★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018Ga verder in de app →

Grammatica · C2

De vaktalen

door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

De bekroning van de Trevifontein, met de Latijnse inscriptie · Italiaanse grammatica C2
Elk vak heeft zijn eigen taal: hier staat ze in marmer gebeiteld.

Elke Italiaanse wereld heeft haar code: de universiteit schrijft «il presente contributo si propone di», de dokter «assumere a digiuno», het loket «munirsi di documento». Echt C2 is niet moeilijk praten: het is de codes herkennen en zonder wrijving van de ene naar de andere schakelen.

  • 10min lezen
  • 15min oefeningen
  • C2niveau

Wat je leert

  • accademico, burocratico, medico, giornalistico
  • Wanneer gebruik je de vaktalen
  • Drie codes naast elkaar
  • Journalistieke conditionalis, grammaticale personen, specifieke en collaterale vakwoorden
  • Woordenschat: la medicina e la burocrazia

Italiaans en het Nederlands naast elkaar

Het Nederlandse ambtelijke taalgebruik nominaliseert net als het Italiaanse: si comunica che la pratica è stata evasa. De C2-vaardigheid is het terugvertalen naar gewone taal, in beide talen even nuttig.

Neem deze pagina mee

Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.

Download dit overzicht met alle andere · € 9

Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →

25 leesboeken op niveau en een woordenboek met 4.000 woordenApp Store★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018Ga verder in de app →

De woorden van deze pagina

Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.

Drie codes naast elkaar

CodeKenmerkenVoorbeeld
academischonpersoonlijk, nominaal, voorzichtigi dati suggeriscono che il fenomeno sia più complesso
bureaucratischvaste formules, lijdende vorml’istanza va presentata entro i termini di cui all’art. 3
medischvaktermen + instructiesposologia: una compressa die, lontano dai pasti
journalistieknominaal, citaten, tegenwoordige tijdsvolta all’ateneo: «più fondi alla ricerca»
Academisch Italiaans houdt van voorzichtigheid: sembra suggerire, si potrebbe ipotizzare, non è da escludere. Het is geen onzekerheid: het is de etiquette van het onderzoek. De codewissel («una compressa die» aan je oma uitleggen) is dé C2-oefening bij uitstek.

Vertalen tussen codes

VaktaalGewoon Italiaans
il candidato è pregato di munirsi di valido documentoporta con te la carta d’identità
assumere il farmaco a digiunoprendi la medicina a stomaco vuoto
il presente lavoro intende indagarein questa tesi studio

De voorwaardelijke wijs van de journalist

De krant gebruikt een conditionalis die de alledaagse taal niet kent: hij zegt «ik meld het, maar ik sta er niet voor in». Hij heet de conditionalis van distantiëring. De lezer moet meteen zien of een feit vaststaat of alleen wordt gemeld, zoals in het Nederlands met zou (de minister zou zijn afgetreden):

ZinWat hij zegt
Il ministro si dimette.de krant staat in voor het feit
Il ministro si sarebbe dimesso.het bericht is onbevestigd: de krant houdt afstand
Il ministro si è dimesso, secondo fonti vicine al governo.het feit wordt aan een bron toegeschreven, die er de verantwoordelijkheid voor neemt
Svolta all’ateneonominale kop: zonder werkwoord is het feit al gebeurd
De conditionalis van distantiëring gebruik je niet voor zekere feiten (il ministro avrebbe presentato il bilancio davanti ai giornalisti klinkt als twijfel) en hij hoort niet in elke zin van een artikel: één zin in de conditionalis volstaat om de aandacht naar de bron te verschuiven.

Wie spreekt? De grammaticale personen in de sectoren

Elke sector kiest wie er in de tekst te horen is: de auteur, een groep, niemand. In officiële en wetenschappelijke documenten wordt de eerste persoon enkelvoud bijna altijd vermeden:

VormWaarVoorbeeld
iopersoonlijke brieven, interviewsti scrivo per dirti che
noi van de auteuressays en wetenschappelijke artikelenabbiamo analizzato duecento testi
onpersoonlijk siverslagen en notulensi è proceduto alla verifica dei dati
il sottoscritto, lo scriventeformulieren en officiële brievenil sottoscritto dichiara di
derde persoonbekendmakingen en oproepenil candidato è tenuto a presentarsi

Specifieke en collaterale vakwoorden

Niet alle woorden van een sector zijn op dezelfde manier technisch. Het loont om twee families te onderscheiden, want ze worden tegengesteld behandeld:

SoortWat het isVoorbeeldTe vervangen?
specifiek vakwoordwoord van de sector zonder gewoon synoniemanamnesi, ipoteca, usufrutto, posologianee: het heeft een precieze betekenis
collateraal vakwoordplechtig woord dat de sector zonder echte technische reden verkiestinoltrare, ottemperare, addivenire, esperireja: mandare, rispettare, arrivare, fare

De eerste groep leer je, want zonder haar begrijp je de sector niet; de tweede herken je, en als je schrijft om begrepen te worden, laat je haar achterwege. Addivenire neemt het hulpwerkwoord essere: siamo addivenuti a un accordo, oftewel abbiamo trovato un accordo.

Woorden met een geschiedenis

Achter het jargon van een sector zit vaak een eenvoudig woord. Anamnesi komt van het Griekse anámnesis, «herinnering»: de arts vraagt de patiënt zich te herinneren. Ricetta komt van het Latijn recepta, en op medische bladen stond bovenaan het woord recipe, «neem»: het openingsbevel gaf het blad zijn naam, en later ook het blad in de keuken. Burocrazia is een mengwoord: het Franse bureau, «kantoor», plus het Griekse krátos, «macht». Letterlijk: de macht van het bureau, net als onze bureaucratie.

Goed om te weten

  • Ambtelijk Italiaans heeft herkenbare formules: di cui all'articolo, ai sensi di, il sottoscritto, si trasmette in allegato. Herkennen helpt bij formulieren; zelf schrijven hoeft niet.
  • Vaktaal maakt van werkwoorden zelfstandige naamwoorden: si è proceduto all'espletamento delle verifiche betekent gewoon abbiamo controllato. Het aantal zelfstandige naamwoorden is het betrouwbaarste teken van het register.

De meest gemaakte fouten

  • in questa tesi io penso che → il presente lavoro intende mostrare che (essays vermijden het directe io)
  • prenda la pastiglia quando vuole → assumere una compressa al giorno, lontano dai pasti (de bijsluiter is precies)
  • i dati dimostrano sicuramente al cento per cento → i dati suggeriscono / indicano (academische voorzichtigheid)
  • Il ministro avrebbe presentato il bilancio davanti ai giornalisti (fatto certo) → Il ministro ha presentato il bilancio davanti ai giornalisti (de conditionalis is voor onbevestigde berichten)
  • ho addivenuto a un accordo → siamo addivenuti a un accordo, of eenvoudiger abbiamo trovato un accordo (addivenire neemt essere)
  • Il sottoscritto Mario Rossi dichiaro → Il sottoscritto Mario Rossi dichiara (il sottoscritto is derde persoon)

Wist je dat?

Elk vakgebied heeft zijn eigen Italiaans, en twee daarvan zijn de wereld rondgegaan: de muziek (allegro, adagio, crescendo, piano, forte) en de keuken. Dat is geen toeval: de muzieknotatie werd in Italië vastgelegd door Guido d'Arezzo in de elfde eeuw, en de namen van de noten komen uit een Latijnse hymne aan Johannes de Doper, waarvan elke regel een toon hoger begint.

Vaktalen bij de klassieken

Vier passages: de wetenschap, de wet, de rechtbank en de geneeskunde.

«La filosofia è scritta in questo grandissimo libro che continuamente ci sta aperto innanzi a gli occhi (io dico l’universo), ma non si può intendere se prima non s’impara a intender la lingua, e conoscer i caratteri, ne’ quali è scritto. Egli è scritto in lingua matematica, e i caratteri son triangoli, cerchi, ed altre figure geometriche»

“De filosofie staat geschreven in dit grote boek dat voortdurend open voor onze ogen ligt (ik bedoel het heelal), maar je kunt het niet begrijpen als je niet eerst de taal leert verstaan en de tekens leert kennen waarin het geschreven is. Het is geschreven in de taal van de wiskunde, en de tekens zijn driehoeken, cirkels en andere meetkundige figuren”

Galilei schrijft in het Italiaans en niet in het Latijn, om ook buiten de universiteit gelezen te worden, en hij zegt iets wat voor elke sector geldt: om een boek te lezen moet je zijn taal kennen. «Filosofie» betekent hier natuurwetenschap. Elk vak heeft zijn «tekens»: voor de arts de afkortingen en de dosering, voor de jurist de artikelen en leden.

Galileo Galilei, Il Saggiatore, hfst. VI (1623)
«Tutti i cittadini hanno pari dignità sociale e sono eguali davanti alla legge, senza distinzione di sesso, di razza, di lingua, di religione, di opinioni politiche, di condizioni personali e sociali.»

“Alle burgers hebben gelijke sociale waardigheid en zijn gelijk voor de wet, zonder onderscheid van geslacht, ras, taal, godsdienst, politieke overtuiging, persoonlijke en maatschappelijke omstandigheden.”

Het is een wet, maar geen ambtenarentaal: gewone woorden (tutti, cittadini, legge), werkwoorden in de bedrijvende vorm, geen nominalisering. Van de juridische taal behoudt ze het paar bijna-synoniemen, pari en eguali, en de opsomming met het herhaalde di. Het bewijs dat zelfs een wettekst helder kan worden geschreven.

Grondwet van de Italiaanse Republiek, art. 3, lid 1 (1948)
«Se bene, per la grida pubblicata d’ordine del signor Duca di Feria ai 14 di dicembre 1620, […] fu con rimedii straordinarii e rigorosi provvisto alle oppressioni, concussioni et atti tirannici che alcuni ardiscono di commettere contra questi Vassalli tanto divoti di S. M., ad ogni modo la frequenza degli eccessi, e la malitia, eccetera, è cresciuta a segno, che ha posto in necessità l’Eccell. Sua, eccetera.»

“Hoewel door het op bevel van de hertog van Feria op 14 december 1620 uitgevaardigde edict […] met buitengewone en strenge middelen is voorzien tegen de onderdrukkingen, afpersingen en tirannieke daden die sommigen durven plegen tegen deze Vazallen die S. M. zo toegedaan zijn, is niettemin de frequentie van de buitensporigheden, en de boosaardigheid, enzovoort, tot zodanig niveau gegroeid dat Zijne Excellentie in de noodzaak is gebracht, enzovoort.”

Dokter Azzecca-garbugli leest Renzo een edict van 1627 voor, «op sommige plaatsen holderdebolder mompelend» en stukken overslaand met een «eccetera». Alle kenmerken van de juridische code zijn er: een enorme zin, de lijdende vorm (fu provvisto), nominaliseringen (la frequenza degli eccessi), beleefdheidsafkortingen (S. M.), se bene… ad ogni modo, wat we nu sebbene… tuttavia zouden zeggen. Renzo begrijpt maar één woord, «matrimonii»: een vaktaal sluit buiten wie de code niet kent.

Alessandro Manzoni, I promessi sposi, hfst. III (1840)
«L’anamnesi, in medicina, è la raccolta dalla voce diretta del paziente e/o dei suoi familiari […] di tutte quelle informazioni, notizie e sensazioni che possono aiutare il medico, l’infermiere e le altre professioni sanitarie a indirizzarsi verso una corretta diagnosi di patologia o una adeguata procedura sanitaria.»

“De anamnese is in de geneeskunde het verzamelen, uit de eigen mond van de patiënt en/of zijn familieleden […], van alle informatie, berichten en gewaarwordingen die de arts, de verpleegkundige en de andere gezondheidsberoepen kunnen helpen naar een juiste diagnose of een passende zorgprocedure te komen.”

De term is technisch, de definitie niet: ze legt uit met gewone woorden (raccolta, informazioni, notizie, sensazioni), zoals een goede deskundige doet als hij tot een niet-deskundige spreekt. Van de ene code naar de andere overstappen is precies dit.

Uit het artikel Anamnesi (medicina) op de Italiaanse Wikipedia, tekst beschikbaar onder de licentie CC BY-SA 4.0.
Tabletten en capsules in verschillende vormen en kleuren op een wit oppervlak
Assumere una compressa a digiuno, due volte al giorno.

Oefeningen

Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.

  1. 01 Di che settore è

    Scrivi il settore: burocratico, giuridico, medico, giornalistico, economico, informatico.

    1. Il sottoscritto dichiara quanto segue. →
    2. L’imputato è stato assolto per insufficienza di prove. →
    3. Il paziente presenta una sintomatologia aspecifica. →
    4. Lo spread ha chiuso in rialzo. →
    5. Fonti vicine al governo smentiscono. →
    6. Il server ha restituito un errore di autenticazione. →

  2. 02 Tradurre il burocratese

    Riscrivi in italiano comune, senza perdere informazione.

    1. Si comunica che la pratica è stata evasa. →
    2. In ottemperanza alla normativa vigente… →
    3. Si prega di voler cortesemente provvedere. →
    4. Ai fini di cui sopra, si allega copia. →
    5. Si resta in attesa di riscontro. →
    6. Il richiedente è tenuto a produrre la documentazione. →

  3. 03 Le spie del settore

    Scrivi il tratto tipico che riconosci: nominalizzazione, passivo, sigla, forestierismo, impersonale, tecnicismo.

    1. L’erogazione del contributo avverrà a breve. →
    2. Il modulo va compilato e trasmesso. →
    3. Il paziente è in terapia con FANS. →
    4. Il target è stato profilato. →
    5. Si dispone il rinvio dell’udienza. →
    6. Frattura scomposta del radio distale. →

  4. 04 Alzare e abbassare il registro

    Riscrivi la stessa informazione nel registro richiesto.

    1. Il treno arriva in ritardo. (comunicato ufficiale) →
    2. L’erogazione del servizio è sospesa. (avviso ai clienti) →
    3. Non possiamo accettare la domanda. (lettera formale) →
    4. Il paziente sta meglio. (referto) →
    5. Abbiamo perso soldi. (relazione economica) →
    6. Il sito non funziona. (comunicazione tecnica) →

  5. 05 Il comunicato stampa

    Completa il comunicato con le forme tipiche del settore.

    Herhaling C1: registro formale · forme implicite

    1. comunica che il servizio sarà sospeso il 12 marzo. (impersonale)
    2. L’intervento reso necessario dai lavori di manutenzione. (passivo)
    3. prevista la riattivazione entro le ore 18. (passivo)
    4. Gli utenti pregati di verificare gli orari sul sito. (passivo)
    5. scusiamo per il disagio. (prima persona plurale)
    6. Per informazioni possibile contattare il numero verde.

Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld

In de app amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.

De helft van de A1-cursus gratis, zonder account

€5,83 per maandjaarabonnement

★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018

Download amo Italiaans voor iPhone ↗︎

Zoek op amo Italiaans

Toeschouwers volgen een proces bij het hof van assisen, op een schilderij van Francesco Netti uit 1882
L'udienza è rinviata a nuovo ruolo.

Nog één keer

Herken en wissel van code:

  1. Nel saggio: "i risultati una correlazione."
  2. Sul foglietto: " una compressa al giorno."
  3. All’anagrafe: " documento in corso di validità."
  4. Alla nonna: " a stomaco vuoto."
  5. In un articolo scientifico: " un secondo fattore."

Veelgestelde vragen

Wat betekenen ISEE, SPID en PEC?
Drie afkortingen die je in Italië bij elke instantie tegenkomt. De ISEE is een indicator van de financiële situatie van een gezin, nodig voor kortingen en toelagen. SPID is de digitale identiteit waarmee je inlogt bij overheidsdiensten, vergelijkbaar met DigiD. PEC is gecertificeerde e-mail, die juridisch telt als aangetekende post.
Welke Italiaanse vaktalen zijn internationaal geworden?
Muziek en keuken vooral, maar ook architectuur, bankwezen (banca, credito, saldo, bilancio), schilderkunst en opera. Het gaat telkens om gebieden waarin Italië eeuwenlang toonaangevend was.
Waarom heten de noten do re mi?
Naar de beginlettergrepen van de regels van de hymne Ut queant laxis: ut, re, mi, fa, sol, la. Guido d'Arezzo gebruikte ze in de elfde eeuw als geheugensteun; ut werd later do, en si kwam er nog bij.
Hoe herken je juridisch Italiaans?
Aan lange nominale constructies, veel passieven, verouderde voegwoorden (qualora, laddove, ai sensi di) en woorden die in gewone taal niet bestaan (de cuius, escutere).
Wat kenmerkt de taal van de media?
Korte zinnen, veel passato prossimo, veel Engelse leenwoorden en de condizionale voor onbevestigd nieuws: il ministro avrebbe detto.
Neemt het Italiaans veel Engelse woorden over?
Ja, vooral in techniek, economie en marketing, en de discussie daarover is in Italië levendig. Anders dan het Frans heeft het Italiaans geen instantie die leenwoorden vervangt; de Accademia della Crusca beschrijft eerder dan dat ze voorschrijft.
Wat is het verschil tussen een specifiek en een collateraal vakwoord?
Een specifiek vakwoord is een woord dat de sector nodig heeft en waarvoor geen gewoon synoniem bestaat (anamnesi, usufrutto): je vertaalt het niet, je legt het uit. Een collateraal vakwoord is een plechtig woord dat zonder technische reden wordt gekozen (inoltrare, ottemperare): in een tekst die begrepen wil worden vervang je het door het gewone woord.
Is de conditionalis van de kranten een fout?
Nee: het is een precies gebruik, de conditionalis van distantiëring of journalistieke conditionalis genoemd. Hij zegt dat het feit wordt gemeld, niet gecontroleerd. In de alledaagse taal gebruikt men hem daar niet voor, en in teksten die geen krant zijn vermijdt men hem.
De vaktalen (C2): Drie codes naast elkaarDrie codes naast elkaar

Bronnen en methode

Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C2 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:

Alessio
Geschreven en nagekeken door

Alessio

  • Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
  • Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
  • Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen
Meer over Alessio →