Download on the App StoreVerder in de appIn de app
25 leesboeken op niveau en een woordenboek met 4.000 woordenApp Store★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018Ga verder in de app →

Grammatica · C2

De interpunctie

door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

De handen van iemand die een open boek leest, met een markeerstift ernaast · Italiaanse grammatica C2
Een dubbele punt, een tussenzin, geen losse komma’s: de pagina ademt.

Interpunctie is de ademhaling van de zin, en in professionele e-mails ook etiquette: een komma tussen onderwerp en werkwoord vloekt als een grammaticafout, en goed geplaatste dubbele punten zijn een alinea uitleg waard.

  • 11min lezen
  • 17min oefeningen
  • C2niveau

Wat je leert

  • virgola, due punti, punto e virgola, puntini
  • Hoe werkt de interpunctie
  • De regels die gewicht hebben
  • De komma die de betekenis verandert, tussenzinnen, dubbele punt en puntkomma
  • Woordenschat: le email di lavoro

Italiaans en het Nederlands naast elkaar

De interpunctie verschilt op twee punten: het Italiaans gebruikt de dubbele punt waar wij een nieuwe zin beginnen (Serviva una cosa sola: tempo), en de komma vóór een betrekkelijke bijzin verandert de betekenis, net als in het Nederlands.

Neem deze pagina mee

Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.

Download dit overzicht met alle andere · € 9

Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →

25 leesboeken op niveau en een woordenboek met 4.000 woordenApp Store★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018Ga verder in de app →

De woorden van deze pagina

Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.

De regels die gewicht hebben

LeestekenRegelIn een e-mail
virgolanooit tussen onderwerp en werkwoord; zondert tussenzinnen afil contratto, come concordato, è in allegato
due puntikondigt aan: uitleg, opsomming, gevolgle manca un documento: la delega firmata
punto e virgolascheidt blokken die zelf al komma’s hebbeninviamo l’offerta oggi; la fattura, a lavoro concluso
puntinialtijd drie, en spaarzaamne riparliamo lunedì…
De dubbele punt is het meest onderschatte leesteken van professioneel Italiaans: hij vervangt infatti, cioè, per questo motivo met één teken. En na de dubbele punt gaat het Italiaans verder met een kleine letter.

Dezelfde e-mail, twee ademhalingen

SlordigVerzorgd
Le invio il file, è quello aggiornato, me lo confermiLe invio il file aggiornato: può confermarmi la ricezione?
Il collega, ha approvato il budgetil collega ha approvato il budget
Grazie mille!!!!grazie mille.

De komma die de betekenis verandert

Een komma is geen versiering: ze bepaalt wat de zin zegt. Het zwaarst weegt de betrekkelijke bijzin. Zonder komma beperkt ze de groep waarover je het hebt; tussen twee komma’s voegt ze een gegeven toe over een groep die al duidelijk is. Dat werkt in het Nederlands net zo, en het Italiaans trekt het door naar een eigennaam na een familiewoord: mia sorella Giulia laat vermoeden dat er meer zussen zijn, mia sorella, Giulia dat er maar één is.

ZinWat hij zegt
Gli studenti che hanno studiato sono stati promossialleen degenen die hebben gestudeerd; de anderen niet
Gli studenti, che hanno studiato, sono stati promossiiedereen heeft gestudeerd, en iedereen is geslaagd
Mia sorella Giulia vive a Torinoik heb meer zussen: ik bedoel degene die Giulia heet
Mia sorella, Giulia, vive a Torinoik heb één zus, en ze heet Giulia
Andiamo a mangiare, nonna!ik praat tegen mijn oma
Andiamo a mangiare nonnaoma staat op het menu
De proef is simpel: haal het stuk tussen de komma’s weg. Zegt de zin nog wat hij wilde zeggen, dan was het een toevoeging en horen de komma’s erbij; verandert de betekenis, dan was dat stuk onmisbaar en horen ze er niet bij. Een verwante regel: een bijzin die vóór de hoofdzin staat krijgt een komma (quando arrivi, chiamami), een bijzin die erachter staat meestal niet (chiamami quando arrivi).

Drie manieren om een tussenzin te openen

Een tussenzin (in het Italiaans een inciso) is een stuk zin dat je kunt weghalen zonder dat de zin instort. Je kunt hem op drie manieren afzonderen, en de keuze zegt hoe luid je hem wilt laten horen:

TekenEffectVoorbeeld
komma’seen neutrale toevoeging, deel van de stroomIl progetto, che ci ha impegnato per mesi, è finito.
gedachtestreepjesde tussenzin springt eruit: nadruk, ironie, andere toonIl progetto – che ci ha impegnato per mesi – è finito.
haakjesde tussenzin is service-informatie, half hardop gezegdIl progetto (iniziato a marzo) è finito.

Een tussenzin gaat open en dicht met hetzelfde teken. De meest gemaakte fout is de tweede komma vergeten (Il progetto, che ci ha impegnato per mesi è finito): de tussenzin blijft open staan en de lezer zoekt waar hij ophoudt. De twee komma’s van een tussenzin zijn maar een schijnbare uitzondering op «nooit een komma tussen onderwerp en werkwoord»: ze scheiden onderwerp en werkwoord niet, ze omsluiten een stuk dat je kunt weglaten. Rechte haken met puntjes, […], hebben een eigen taak: ze markeren een weglating in een citaat, zoals in elk essay.

Dubbele punt en puntkomma: twee banen

De dubbele punt kijkt vooruit: ze kondigt een uitleg, een opsomming, een gevolg of een directe rede aan. De puntkomma kijkt twee kanten op: ze sluit een blok af en waarschuwt dat het volgende familie is.

TekenWanneerVoorbeeld
dubbele puntkondigt een uitleg aanUna cosa è certa: non torno.
dubbele puntopent een directe redeDisse: «Non torno.»
puntkommaverbindt twee zelfstandige maar samenhangende zinnenHo studiato tutta la sera; la mattina non ricordavo niente.
puntkommascheidt de delen van een opsomming die zelf al komma’s bevattenCi siamo visti a Roma, con Anna; a Milano, con Luca e Marta; a Torino, da soli.

Na een dubbele punt gaat de zin door met een kleine letter, behalve voor een eigennaam of een directe rede. De puntkomma heeft een precieze geboorte: hij verschijnt voor het eerst in Venetië in 1496, in een boek gedrukt door Aldo Manuzio, de Latijnse dialoog De Aetna van Pietro Bembo. Hij heeft vijf eeuwen carrière achter de rug, en om de tien jaar verklaart iemand hem dood.

De aangehaalde rede: aanhalingstekens en punt

Als je de zin van een ander aanhaalt, staat de punt binnen of buiten de aanhalingstekens, afhankelijk van wat je aanhaalt: een hele zin of een stuk van je eigen zin.

VoorbeeldWaarom
Disse: «Arrivo subito.»het citaat is een hele zin na een dubbele punt: de punt staat erbinnen
Ha scritto che «arriva subito».het citaat is een stuk van je eigen zin: de punt staat erbuiten
Il cosiddetto «mercato libero»de aanhalingstekens houden afstand: het woord is niet van jou

Goed om te weten

  • Een komma vóór e is niet verboden: je zet hem als het onderwerp verandert of als je een echte pauze wilt. Marco è uscito, e la porta è rimasta aperta.
  • Eindigt een zin op een afkorting, dan staat er maar één punt: abbiamo comprato pane, latte, uova ecc.

De meest gemaakte fouten

  • il direttore, ha firmato il contratto → il direttore ha firmato il contratto (nooit een komma tussen onderwerp en werkwoord)
  • manca un documento, la delega firmata → manca un documento: la delega firmata (de dubbele punt kondigt aan)
  • ci vediamo lunedì…. → ci vediamo lunedì… (het beletselteken telt altijd drie punten)
  • Gli studenti, che hanno studiato sono stati promossi → Gli studenti, che hanno studiato, sono stati promossi (de tussenzin sluit met de tweede komma)
  • Quando arrivi chiamami → Quando arrivi, chiamami (een bijzin vóór de hoofdzin krijgt een komma)
  • Disse: «Arrivo subito». → Disse: «Arrivo subito.» (hele zin na een dubbele punt: de punt staat erbinnen)
  • ci sono mele, pere, ecc… → ci sono mele, pere, ecc. (ecc. betekent al «enzovoort»: de puntjes zijn te veel)

Wist je dat?

Italiaanse interpunctie volgt deels andere regels dan de Nederlandse. Er staat geen komma vóór e in een opsomming, wel vaker een puntkomma tussen lange zinsdelen, en de dubbele punt wordt veel ruimer gebruikt: hij kondigt niet alleen een opsomming aan maar ook een verklaring of een tegenstelling. En het aanhalingsteken is niet "..." maar «...», de zogenaamde virgolette basse, in gedrukte tekst nog altijd de norm.

Leestekens bij de klassieken

Drie passages waarin de tekens het werk doen dat je net hebt gezien.

«Quel ramo del lago di Como, che volge a mezzogiorno, tra due catene non interrotte di monti, tutto a seni e a golfi, a seconda dello sporgere e del rientrare di quelli, vien, quasi a un tratto, a ristringersi, e a prender corso e figura di fiume»

“Die arm van het meer van Como, die naar het zuiden loopt, tussen twee ononderbroken bergketens, geheel baaien en inhammen naargelang ze vooruitsteken en terugwijken, versmalt zich, bijna ineens, en neemt de loop en de gestalte van een rivier aan”

Een tussenzin in een andere, en elk opent en sluit met zijn eigen paar komma’s. Probeer de afgezonderde delen weg te halen: dan blijft «Quel ramo del lago di Como vien a ristringersi» over, een zin die prima staat. Al het andere is extra informatie, en de komma’s houden die op haar plaats.

Alessandro Manzoni, I promessi sposi, hfst. I (1840)
«Una delle poche cose, anzi forse la sola ch’io sapessi di certo era questa: che mi chiamavo Mattia Pascal.»

“Een van de weinige dingen, of liever misschien het enige, dat ik zeker wist was dit: dat ik Mattia Pascal heette.”

De dubbele punt doet wat gesproken een «cioè» zou doen: de zin belooft iets («era questa») en levert het met de dubbele punt. Let ook op de tussenzin tussen komma’s, anzi forse la sola, die halverwege de zin bijstuurt. En het is een goed begin: de rest van de roman gaat over wat er van een man overblijft als hij ook zijn enige zekerheid kwijtraakt, zijn naam.

Luigi Pirandello, Il fu Mattia Pascal, hfst. I (1904)
«Addio, monti sorgenti dall’acque, ed elevati al cielo; cime inuguali, note a chi è cresciuto tra voi, e impresse nella sua mente, non meno che lo sia l’aspetto de’ suoi più familiari; torrenti, de’ quali distingue lo scroscio, come il suono delle voci domestiche; ville sparse e biancheggianti sul pendìo, come branchi di pecore pascenti; addio!»

“Vaarwel, bergen die uit het water oprijzen en tot de hemel reiken; ongelijke toppen, bekend voor wie tussen jullie is opgegroeid en in zijn geest geprent, niet minder dan het gezicht van zijn naasten; beken waarvan hij het geruis herkent als het geluid van vertrouwde stemmen; verspreide, witte dorpen op de helling, als grazende kudden schapen; vaarwel!”

Lucia’s afscheid van haar bergen. Elk deel van de opsomming heeft al eigen komma’s in zich, daarom worden de stukken door puntkomma’s gescheiden: een langere adem dan de komma, een kortere dan de punt, waardoor de opsomming de tijd krijgt om te ontroeren. Het «addio!» aan het eind sluit de reeks.

Alessandro Manzoni, I promessi sposi, hfst. VIII (1840)
Een oud boek, een pen en een bril op een tafel
Due punti, un inciso, niente virgole intruse: la pagina respira.

Oefeningen

Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.

  1. 01 La virgola che cambia il senso

    Spiega con una parola la differenza fra le due frasi.

    1. Gli studenti, che erano stanchi, uscirono. / Gli studenti che erano stanchi uscirono. →
    2. Non partire, per favore. / Non partire per favore. →
    3. Ho invitato Marco, mio fratello. / Ho invitato Marco e mio fratello. →
    4. Vieni, Anna. / Vieni Anna. →
    5. Mangiamo, nonna! / Mangiamo nonna! →
    6. Se puoi, aiutami. / Se puoi aiutarmi… →

  2. 02 Dove la virgola non va

    Scrivi sì se la virgola è corretta, no se va tolta.

    1. Marco, ha telefonato ieri. →
    2. Marco, il mio collega, ha telefonato ieri. →
    3. Penso, che tu abbia ragione. →
    4. Se vuoi, possiamo rimandare. →
    5. Il libro, che ho comprato ieri, è bello. →
    6. Ho comprato pane, latte e uova. →

  3. 03 I due punti e il punto e virgola

    Scegli il segno giusto: : oppure ;

    1. Mancava una cosa il tempo.
    2. Il primo modello è caro il secondo è accessibile.
    3. Disse solo questo «Non ci sarò».
    4. Ha studiato molto ha passato l’esame senza fatica.
    5. Alcuni erano d’accordo altri no.
    6. Serve una cosa sola pazienza.

  4. 04 Virgolette, trattini, parentesi

    Completa con il segno adatto e spiega in una parola perché.

    1. Disse Non ci penso nemmeno (discorso diretto)
    2. Il libro ormai introvabile è del 1958. (incidentale)
    3. La riunione (spostata al 12) è confermata. →
    4. Lo chiamano il professore ma non insegna. (ironia)
    5. Il termine resilienza è abusato. (parola citata)
    6. Arrivò finalmente la risposta. (inciso breve)

  5. 05 Il testo senza punteggiatura

    Riscrivi il passo mettendo la punteggiatura. Qui la correzione guarda anche i segni.

    Herhaling sintassi del periodo · costruzioni marcate

    1. quando arrivò la lettera nessuno la aprì →
    2. marco che era stanco andò a dormire →
    3. serviva una cosa sola tempo →
    4. non venne nessuno né gli amici né i parenti →
    5. disse non ci sarò e riattaccò →
    6. la riunione rinviata due volte si tenne il 12 →

Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld

In de app amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.

De helft van de A1-cursus gratis, zonder account

€5,83 per maandjaarabonnement

★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018

Download amo Italiaans voor iPhone ↗︎

Zoek op amo Italiaans

Dozen en pakketten op een bezorgboot langs een gracht in Venetië
Consegna: tre colli; la fattura, in allegato.

Nog één keer

Werk de e-mail af:

  1. Il responsabile la proposta.
  2. Manca un allegato la delega firmata.
  3. Il progetto, parte a marzo.
  4. Consegniamo venerdì la fattura seguirà a fine mese.
  5. A presto

Veelgestelde vragen

Perché of perchè?
Perché, met een accent aigu, omdat de e gesloten klinkt. Hetzelfde geldt voor poiché, affinché, né en sé. Een accent grave staat op de open e: è, caffè, tè. Op de a, i, o en u is het accent altijd grave: città, così, però, più. Toetsenborden en oude teksten halen dit vaak door elkaar.
Waar staat wel en geen komma?
Geen komma voor e in een opsomming, geen komma tussen onderwerp en gezegde, geen komma voor che in een gewone bijzin. Wel bij tussenzinnen, aanspreking en niet-beperkende bijzinnen.
Wanneer gebruik je de puntkomma?
Tussen zinsdelen die te nauw verbonden zijn voor een punt en te lang voor een komma. Italiaans gebruikt hem vaker dan het Nederlands, vooral in beschouwende teksten.
Welke aanhalingstekens zijn correct?
«...» voor directe rede in gedrukte tekst, "..." voor citaten binnen citaten of nadruk, en enkele voor betekenissen. In digitale teksten worden de dubbele steeds gewoner.
Wat doet de dubbele punt in het Italiaans?
Meer dan in het Nederlands: opsomming, verklaring, gevolg en tegenstelling. Non venne: aveva paura, hij kwam niet: hij was bang. Waar het Nederlands «want» zou zetten, zet het Italiaans vaak een dubbele punt.
Hoe schrijf je een dialoog?
Met «» of met een gedachtestreepje aan het begin van elke beurt. Beide systemen komen voor; wat telt is dat je binnen één tekst consequent blijft.
Zet het Italiaans een komma voor ma?
Ja: ma, però, tuttavia en de andere tegenstellende voegwoorden krijgen een komma ervoor (volevo venire, ma ho dovuto lavorare). Bij twee korte woorden mag de komma weg: una casa piccola ma comoda.
Na een dubbele punt een kleine of een hoofdletter?
Meestal een kleine letter: una cosa è certa: non torno. Een hoofdletter hoort voor een eigennaam of een directe rede tussen aanhalingstekens (disse: «Non torno.»).
De interpunctie (C2): De regels die gewicht hebbenDe regels die gewicht hebben

Bronnen en methode

Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C2 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:

Alessio
Geschreven en nagekeken door

Alessio

  • Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
  • Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
  • Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen
Meer over Alessio →