Grammatica · C2
De interpunctie
door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

Interpunctie is de ademhaling van de zin, en in professionele e-mails ook etiquette: een komma tussen onderwerp en werkwoord vloekt als een grammaticafout, en goed geplaatste dubbele punten zijn een alinea uitleg waard.
- 11min lezen
- 17min oefeningen
- C2niveau
Wat je leert
- virgola, due punti, punto e virgola, puntini
- Hoe werkt de interpunctie
- De regels die gewicht hebben
- De komma die de betekenis verandert, tussenzinnen, dubbele punt en puntkomma
- Woordenschat: le email di lavoro
Italiaans en het Nederlands naast elkaar
De interpunctie verschilt op twee punten: het Italiaans gebruikt de dubbele punt waar wij een nieuwe zin beginnen (Serviva una cosa sola: tempo), en de komma vóór een betrekkelijke bijzin verandert de betekenis, net als in het Nederlands.
Neem deze pagina mee
Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.
Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →



De woorden van deze pagina
Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.
De regels die gewicht hebben
| Leesteken | Regel | In een e-mail |
|---|---|---|
| virgola | nooit tussen onderwerp en werkwoord; zondert tussenzinnen af | il contratto, come concordato, è in allegato |
| due punti | kondigt aan: uitleg, opsomming, gevolg | le manca un documento: la delega firmata |
| punto e virgola | scheidt blokken die zelf al komma’s hebben | inviamo l’offerta oggi; la fattura, a lavoro concluso |
| puntini | altijd drie, en spaarzaam | ne riparliamo lunedì… |
Dezelfde e-mail, twee ademhalingen
| Slordig | Verzorgd |
|---|---|
| Le invio il file, è quello aggiornato, me lo confermi | Le invio il file aggiornato: può confermarmi la ricezione? |
| Il collega, ha approvato il budget | il collega ha approvato il budget |
| Grazie mille!!!! | grazie mille. |
De komma die de betekenis verandert
Een komma is geen versiering: ze bepaalt wat de zin zegt. Het zwaarst weegt de betrekkelijke bijzin. Zonder komma beperkt ze de groep waarover je het hebt; tussen twee komma’s voegt ze een gegeven toe over een groep die al duidelijk is. Dat werkt in het Nederlands net zo, en het Italiaans trekt het door naar een eigennaam na een familiewoord: mia sorella Giulia laat vermoeden dat er meer zussen zijn, mia sorella, Giulia dat er maar één is.
| Zin | Wat hij zegt |
|---|---|
| Gli studenti che hanno studiato sono stati promossi | alleen degenen die hebben gestudeerd; de anderen niet |
| Gli studenti, che hanno studiato, sono stati promossi | iedereen heeft gestudeerd, en iedereen is geslaagd |
| Mia sorella Giulia vive a Torino | ik heb meer zussen: ik bedoel degene die Giulia heet |
| Mia sorella, Giulia, vive a Torino | ik heb één zus, en ze heet Giulia |
| Andiamo a mangiare, nonna! | ik praat tegen mijn oma |
| Andiamo a mangiare nonna | oma staat op het menu |
Drie manieren om een tussenzin te openen
Een tussenzin (in het Italiaans een inciso) is een stuk zin dat je kunt weghalen zonder dat de zin instort. Je kunt hem op drie manieren afzonderen, en de keuze zegt hoe luid je hem wilt laten horen:
| Teken | Effect | Voorbeeld |
|---|---|---|
| komma’s | een neutrale toevoeging, deel van de stroom | Il progetto, che ci ha impegnato per mesi, è finito. |
| gedachtestreepjes | de tussenzin springt eruit: nadruk, ironie, andere toon | Il progetto – che ci ha impegnato per mesi – è finito. |
| haakjes | de tussenzin is service-informatie, half hardop gezegd | Il progetto (iniziato a marzo) è finito. |
Een tussenzin gaat open en dicht met hetzelfde teken. De meest gemaakte fout is de tweede komma vergeten (Il progetto, che ci ha impegnato per mesi è finito): de tussenzin blijft open staan en de lezer zoekt waar hij ophoudt. De twee komma’s van een tussenzin zijn maar een schijnbare uitzondering op «nooit een komma tussen onderwerp en werkwoord»: ze scheiden onderwerp en werkwoord niet, ze omsluiten een stuk dat je kunt weglaten. Rechte haken met puntjes, […], hebben een eigen taak: ze markeren een weglating in een citaat, zoals in elk essay.
Dubbele punt en puntkomma: twee banen
De dubbele punt kijkt vooruit: ze kondigt een uitleg, een opsomming, een gevolg of een directe rede aan. De puntkomma kijkt twee kanten op: ze sluit een blok af en waarschuwt dat het volgende familie is.
| Teken | Wanneer | Voorbeeld |
|---|---|---|
| dubbele punt | kondigt een uitleg aan | Una cosa è certa: non torno. |
| dubbele punt | opent een directe rede | Disse: «Non torno.» |
| puntkomma | verbindt twee zelfstandige maar samenhangende zinnen | Ho studiato tutta la sera; la mattina non ricordavo niente. |
| puntkomma | scheidt de delen van een opsomming die zelf al komma’s bevatten | Ci siamo visti a Roma, con Anna; a Milano, con Luca e Marta; a Torino, da soli. |
Na een dubbele punt gaat de zin door met een kleine letter, behalve voor een eigennaam of een directe rede. De puntkomma heeft een precieze geboorte: hij verschijnt voor het eerst in Venetië in 1496, in een boek gedrukt door Aldo Manuzio, de Latijnse dialoog De Aetna van Pietro Bembo. Hij heeft vijf eeuwen carrière achter de rug, en om de tien jaar verklaart iemand hem dood.
De aangehaalde rede: aanhalingstekens en punt
Als je de zin van een ander aanhaalt, staat de punt binnen of buiten de aanhalingstekens, afhankelijk van wat je aanhaalt: een hele zin of een stuk van je eigen zin.
| Voorbeeld | Waarom |
|---|---|
| Disse: «Arrivo subito.» | het citaat is een hele zin na een dubbele punt: de punt staat erbinnen |
| Ha scritto che «arriva subito». | het citaat is een stuk van je eigen zin: de punt staat erbuiten |
| Il cosiddetto «mercato libero» | de aanhalingstekens houden afstand: het woord is niet van jou |
Goed om te weten
- Een komma vóór e is niet verboden: je zet hem als het onderwerp verandert of als je een echte pauze wilt. Marco è uscito, e la porta è rimasta aperta.
- Eindigt een zin op een afkorting, dan staat er maar één punt: abbiamo comprato pane, latte, uova ecc.
De meest gemaakte fouten
il direttore, ha firmato il contratto→ il direttore ha firmato il contratto (nooit een komma tussen onderwerp en werkwoord)manca un documento, la delega firmata→ manca un documento: la delega firmata (de dubbele punt kondigt aan)ci vediamo lunedì….→ ci vediamo lunedì… (het beletselteken telt altijd drie punten)Gli studenti, che hanno studiato sono stati promossi→ Gli studenti, che hanno studiato, sono stati promossi (de tussenzin sluit met de tweede komma)Quando arrivi chiamami→ Quando arrivi, chiamami (een bijzin vóór de hoofdzin krijgt een komma)Disse: «Arrivo subito».→ Disse: «Arrivo subito.» (hele zin na een dubbele punt: de punt staat erbinnen)ci sono mele, pere, ecc…→ ci sono mele, pere, ecc. (ecc. betekent al «enzovoort»: de puntjes zijn te veel)
Wist je dat?
Italiaanse interpunctie volgt deels andere regels dan de Nederlandse. Er staat geen komma vóór e in een opsomming, wel vaker een puntkomma tussen lange zinsdelen, en de dubbele punt wordt veel ruimer gebruikt: hij kondigt niet alleen een opsomming aan maar ook een verklaring of een tegenstelling. En het aanhalingsteken is niet "..." maar «...», de zogenaamde virgolette basse, in gedrukte tekst nog altijd de norm.
Leestekens bij de klassieken
Drie passages waarin de tekens het werk doen dat je net hebt gezien.
«Quel ramo del lago di Como, che volge a mezzogiorno, tra due catene non interrotte di monti, tutto a seni e a golfi, a seconda dello sporgere e del rientrare di quelli, vien, quasi a un tratto, a ristringersi, e a prender corso e figura di fiume»“Die arm van het meer van Como, die naar het zuiden loopt, tussen twee ononderbroken bergketens, geheel baaien en inhammen naargelang ze vooruitsteken en terugwijken, versmalt zich, bijna ineens, en neemt de loop en de gestalte van een rivier aan”
Een tussenzin in een andere, en elk opent en sluit met zijn eigen paar komma’s. Probeer de afgezonderde delen weg te halen: dan blijft «Quel ramo del lago di Como vien a ristringersi» over, een zin die prima staat. Al het andere is extra informatie, en de komma’s houden die op haar plaats.
«Una delle poche cose, anzi forse la sola ch’io sapessi di certo era questa: che mi chiamavo Mattia Pascal.»“Een van de weinige dingen, of liever misschien het enige, dat ik zeker wist was dit: dat ik Mattia Pascal heette.”
De dubbele punt doet wat gesproken een «cioè» zou doen: de zin belooft iets («era questa») en levert het met de dubbele punt. Let ook op de tussenzin tussen komma’s, anzi forse la sola, die halverwege de zin bijstuurt. En het is een goed begin: de rest van de roman gaat over wat er van een man overblijft als hij ook zijn enige zekerheid kwijtraakt, zijn naam.
«Addio, monti sorgenti dall’acque, ed elevati al cielo; cime inuguali, note a chi è cresciuto tra voi, e impresse nella sua mente, non meno che lo sia l’aspetto de’ suoi più familiari; torrenti, de’ quali distingue lo scroscio, come il suono delle voci domestiche; ville sparse e biancheggianti sul pendìo, come branchi di pecore pascenti; addio!»“Vaarwel, bergen die uit het water oprijzen en tot de hemel reiken; ongelijke toppen, bekend voor wie tussen jullie is opgegroeid en in zijn geest geprent, niet minder dan het gezicht van zijn naasten; beken waarvan hij het geruis herkent als het geluid van vertrouwde stemmen; verspreide, witte dorpen op de helling, als grazende kudden schapen; vaarwel!”
Lucia’s afscheid van haar bergen. Elk deel van de opsomming heeft al eigen komma’s in zich, daarom worden de stukken door puntkomma’s gescheiden: een langere adem dan de komma, een kortere dan de punt, waardoor de opsomming de tijd krijgt om te ontroeren. Het «addio!» aan het eind sluit de reeks.

Oefeningen
Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.
01 La virgola che cambia il senso
Spiega con una parola la differenza fra le due frasi.
- Gli studenti, che erano stanchi, uscirono. / Gli studenti che erano stanchi uscirono. →
- Non partire, per favore. / Non partire per favore. →
- Ho invitato Marco, mio fratello. / Ho invitato Marco e mio fratello. →
- Vieni, Anna. / Vieni Anna. →
- Mangiamo, nonna! / Mangiamo nonna! →
- Se puoi, aiutami. / Se puoi aiutarmi… →
02 Dove la virgola non va
Scrivi sì se la virgola è corretta, no se va tolta.
- Marco, ha telefonato ieri. →
- Marco, il mio collega, ha telefonato ieri. →
- Penso, che tu abbia ragione. →
- Se vuoi, possiamo rimandare. →
- Il libro, che ho comprato ieri, è bello. →
- Ho comprato pane, latte e uova. →
03 I due punti e il punto e virgola
Scegli il segno giusto: : oppure ;
- Mancava una cosa il tempo.
- Il primo modello è caro il secondo è accessibile.
- Disse solo questo «Non ci sarò».
- Ha studiato molto ha passato l’esame senza fatica.
- Alcuni erano d’accordo altri no.
- Serve una cosa sola pazienza.
04 Virgolette, trattini, parentesi
Completa con il segno adatto e spiega in una parola perché.
- Disse Non ci penso nemmeno (discorso diretto)
- Il libro ormai introvabile è del 1958. (incidentale)
- La riunione (spostata al 12) è confermata. →
- Lo chiamano il professore ma non insegna. (ironia)
- Il termine resilienza è abusato. (parola citata)
- Arrivò finalmente la risposta. (inciso breve)
05 Il testo senza punteggiatura
Riscrivi il passo mettendo la punteggiatura. Qui la correzione guarda anche i segni.
Herhaling sintassi del periodo · costruzioni marcate
- quando arrivò la lettera nessuno la aprì →
- marco che era stanco andò a dormire →
- serviva una cosa sola tempo →
- non venne nessuno né gli amici né i parenti →
- disse non ci sarò e riattaccò →
- la riunione rinviata due volte si tenne il 12 →
Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld
In de app
amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.
De helft van de A1-cursus gratis, zonder account
★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018
Download
Nog één keer
Werk de e-mail af:
- Il responsabile la proposta.
- Manca un allegato la delega firmata.
- Il progetto, parte a marzo.
- Consegniamo venerdì la fattura seguirà a fine mese.
- A presto
Veelgestelde vragen
Perché of perchè?
Waar staat wel en geen komma?
Wanneer gebruik je de puntkomma?
Welke aanhalingstekens zijn correct?
Wat doet de dubbele punt in het Italiaans?
Hoe schrijf je een dialoog?
Zet het Italiaans een komma voor ma?
Na een dubbele punt een kleine of een hoofdletter?
De regels die gewicht hebbenBronnen en methode
Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C2 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:
- Treccani, La grammatica italiana: uitgebreide Italiaanse referentiegrammatica, online
- Raad van Europa, CEFR Companion Volume (2020): niveaubeschrijvingen

Alessio
- Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
- Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
- Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen