Grammatica · C2
De zinsbouw
door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

De complexe zin is de architectuur van proza: een hoofdzin die draagt, bijzinnen die specificeren, tussenzinnen die becommentariëren. Grote schrijvers doseren hem: Manzoni bouwt kathedralen, Calvino polijst korte kristallen zinnen. C2 is beide kunnen.
- 11min lezen
- 17min oefeningen
- C2niveau
Wat je leert
- principale, coordinata, subordinata, inciso
- Hoe werkt de zinsbouw
- Hypotaxis en parataxis
- Soorten en graden van bijzinnen, plaats, parataxis en hypotaxis
- Woordenschat: la prosa d'autore
Italiaans en het Nederlands naast elkaar
Het Nederlands houdt van korte zinnen; het geschreven Italiaans verdraagt lange perioden met meerdere ondergeschikte niveaus. De vaardigheid op C2 is niet ze bouwen maar ze ontleden, en weten wanneer een Italiaanse periode zijn onderwerp kwijt is.
Neem deze pagina mee
Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.
Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →



De woorden van deze pagina
Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.
De bouwstenen
| Element | Rol | Voorbeeld |
|---|---|---|
| principale | staat op zichzelf | Renzo partì |
| coordinata | staat ernaast (e, ma, o) | Renzo partì e Lucia restò |
| subordinata | hangt af (che, quando, perché, se) | partì perché il paese non era più sicuro |
| inciso | commentaar, tussen komma’s of gedachtestreepjes | il viaggio, va detto, fu più lungo del previsto |
Hypotaxis en parataxis
| Stijl | Hoe het gebouwd is | Effect |
|---|---|---|
| ipotassi (Manzoni) | bijzinnen op meerdere niveaus | overpeinzing, lange adem |
| paratassi (Calvino, notulen) | korte nevengeschikte hoofdzinnen | snelheid, duidelijkheid |
| gemengd (goed proza) | een lange zin, dan een korte | ritme |
De bijzinnen in één oogopslag
Om een lange zin te begrijpen moet je kunnen zeggen wat elke bijzin doet. Stel hem gewoon de juiste vraag: elk type antwoordt op precies één.
| Type | Antwoordt op | Ingeleid door | Voorbeeld |
|---|---|---|---|
| oggettiva (lijdend voorwerpszin) | wat? | che, di + infinitief | dico che sto bene |
| soggettiva (onderwerpszin) | wat gebeurt er? | che, di + infinitief | è vero che parti presto |
| relativa (betrekkelijke bijzin) | welke? | che, cui, il quale | il libro che leggo è lungo |
| causale (reden) | waarom? | perché, poiché, siccome | resto a casa perché piove |
| finale (doel) | met welk doel? | affinché, per + infinitief | studio per superare l’esame |
| temporale (tijd) | wanneer? | quando, mentre, dopo che | chiamami quando arrivi |
| concessiva (toegeving) | ondanks wat? | benché, sebbene, anche se | benché fosse stanco, lavorò |
| consecutiva (gevolg) | met welk gevolg? | tanto… che, così… che | era così stanco che non parlava |
De graad: wie van wie afhangt
Bijzinnen worden geteld naar graden. Die van de hoofdzin afhangt is van de eerste graad; die van een bijzin afhangt is van de tweede graad, enzovoort. Hoe meer graden, hoe meer de lezer moet onthouden. Anders dan in het Nederlands verandert een bijzin in het Italiaans de woordvolgorde niet: het werkwoord blijft niet achteraan staan.
| Deel | Functie | Graad |
|---|---|---|
| Renzo partì | hoofdzin | 0 |
| perché il paese non era più sicuro | redenbijzin, hangt af van partì | 1 |
| dove era nato | betrekkelijke bijzin, hangt af van paese | 2 |
Ervoor, erna of erin: de plaats van de bijzin
Dezelfde inhoud werkt anders naargelang de plaats van de bijzin. Vóór de hoofdzin zet hij het kader; na de hoofdzin voegt hij een detail toe; midden in de hoofdzin vertraagt hij het tempo.
| Plaats | Voorbeeld | Effect |
|---|---|---|
| vóór de hoofdzin | Se piove, resto a casa. | zet de voorwaarde in scène; de komma is verplicht |
| na de hoofdzin | Resto a casa se piove. | eerst de hoofdzin, de voorwaarde als verduidelijking |
| in de hoofdzin | Il direttore, quando ebbe finito, uscì. | vertraagt de zin: de bijzin wordt een tussenzin |
De woorden van het vak
De namen van de zinsbouwstijlen zeggen al alles. Sintassi komt van het Griekse sýntaxis, «samen ordenen», een woord dat ook werd gebruikt voor het opstellen van een leger. Paratassi is «ordening naast elkaar»: de zinnen staan naast elkaar (parataxis). Ipotassi is «ordening eronder» (hypotaxis): de ene zin staat onder de andere, en de bijzin staat niet op zichzelf. En periodo is het Griekse períodos, «rondgang»: een lange zin is een rondgang die terug moet komen bij het beginpunt.
Goed om te weten
- Een tussenzin sluit je aan beide kanten af met hetzelfde paar tekens: Marco, che sai bene com'è, non ha risposto. Openen met een komma en sluiten met een gedachtestreep is de meest gemaakte fout.
- Het anakoloet (quelli che muoiono, bisogna pregare per loro) is een fout in een tekst, maar in de spreektaal en in de literatuur een middel: Manzoni legt het met opzet Renzo in de mond.
De meest gemaakte fouten
Renzo, che era partito all’alba, perché il paese, dove era nato, non era sicuro, che poi si vide→ opsplitsen: controle, geen opeenstapelingsono andato al colloquio e il direttore era gentile e mi hanno richiamato e ho firmato→ varieer de verbindingen: nevenschikking is niet de enige lijmil progetto che ti dicevo che era in ritardo che ora è pronto→ il progetto di cui ti parlavo, quello in ritardo, ora è pronto (ontwar de che-ketting)Benché era stanco, ha lavorato tutta la notte→ Benché fosse stanco, ha lavorato tutta la notte (benché vraagt de aanvoegende wijs)La ragazza che le ho dato il libro→ La ragazza a cui ho dato il libro (de betrekkelijke bijzin herhaalt het voornaamwoord niet)Entrando in casa, il telefono squillò→ Mentre entravo in casa, il telefono squillò (het gerundium vraagt hetzelfde onderwerp als de hoofdzin)
Wist je dat?
Italiaanse volzinnen zijn langer dan Nederlandse en dat is geen slordigheid maar traditie: het model gaat terug op de Latijnse periode van Cicero, met hoofdzin en ondergeschikte zinnen die elkaar dragen. Waar het Nederlands drie zinnen zet, zet het Italiaans er één met twee bijzinnen. Wie Italiaans schrijft met Nederlandse zinslengte klinkt correct maar staccato, alsof hij een telegram opstelt.
De zinsbouw bij de klassieken
Vier zinnen: een lange, een keten, een met een tussenzin en een die met opzet gebroken is.
«Umana cosa è l’avere compassione degli afflitti, e come che a ciascuna persona stea bene, a coloro è massimamente richesto li quali già hanno di conforto avuto mestiere ed hannol trovato in alcuni; tra li quali, se alcuno mai n’ebbe bisogno o gli fu caro o già ne ricevette piacere, io sono un di quegli.»“Menselijk is het medelijden te hebben met de bedroefden, en hoewel het ieder mens past, wordt het vooral gevraagd van wie zelf al troost nodig hadden en die bij anderen hebben gevonden; onder wie, als iemand er ooit behoefte aan had of er waarde aan hechtte of er al vreugde aan beleefde, ik er een ben.”
Het begin van de Decameron is een toonbeeld van hypotaxis: de hoofdzin (umana cosa è…), een toegevende bijzin in het midden (come che a ciascuna persona stea bene), een betrekkelijke bijzin (li quali già hanno… avuto mestiere), dan nog een betrekkelijke bijzin met een voorwaardelijke erin (tra li quali, se alcuno mai n’ebbe bisogno…), en pas aan het eind, na de puntkomma, het echte onderwerp: io sono un di quegli. Boccaccio bootst de Latijnse periode na: de lezer wacht, en als het werkwoord komt, valt alles op zijn plaats. Zo schreef men toen, nu bewondert men het alleen nog.
«Malpelo si chiamava così perché aveva i capelli rossi; ed aveva i capelli rossi perché era un ragazzo malizioso e cattivo, che prometteva di riescire un fior di birbone.»“Malpelo heette zo omdat hij rood haar had; en hij had rood haar omdat hij een boosaardige en slechte jongen was, die beloofde een prima schurk te worden.”
Een keten van drie bijzinnen, en de keten sluit zich tot een cirkel: de bijnaam komt van het haar, het haar komt van het karakter. Verga bootst het redeneren na van een dorp dat achterstevoren oordeelt, en de herhaling van perché is bewust. Elke schakel is kort en draagt maar één idee: daarom leest de keten zonder dat je de draad kwijtraakt.
«Don Abbondio (il lettore se n’è già avveduto) non era nato con un cuor di leone.»“Don Abbondio (de lezer heeft het al gemerkt) was niet geboren met een leeuwenhart.”
Een tussenzin tussen haakjes, en de verteller spreekt de lezer rechtstreeks aan. Het is het eenvoudigste geval van een zin met een extra stem: haal de haakjes weg en er blijft een perfecte zin over, zet ze terug en er is een glimlach. De rest van het eerste hoofdstuk vertelt, geduldig en zonder haast, waarom Don Abbondio moed ontbrak en hoe hij er een levensfilosofie van maakte.
«Quelli che moiono, bisogna pregare Iddio per loro, e sperare che anderanno in un buon luogo»“Zij die sterven, je moet God voor hen bidden en hopen dat ze naar een goede plaats gaan”
Renzo praat tegen Lucia in het lazaret, en zijn zin begint op de ene manier en eindigt op een andere: quelli che muoiono is een onderwerp dat in de lucht blijft hangen en pas later terugkomt als per loro. Dat heet een anacoluut. In geschreven taal zou het een fout zijn; in een roman is het een middel, want je hoort iemand die spontaan spreekt, met het hart in de keel. Ook moiono en anderanno zijn bewuste volkse vormen.

Oefeningen
Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.
01 Che tipo di subordinata
Scrivi il tipo: oggettiva, soggettiva, relativa, causale, finale, temporale, concessiva, consecutiva.
- Penso che abbia ragione. →
- È chiaro che ha ragione. →
- Il libro che leggo è bello. →
- Parlo piano affinché tutti capiscano. →
- Era così tardi che nessuno rispose. →
- Benché fosse tardi, uscimmo. →
02 Coordinare o subordinare
Unisci le due frasi con il rapporto indicato, senza cambiare il senso.
- Pioveva. Siamo rimasti a casa. (causale) →
- Era tardi. Siamo usciti lo stesso. (concessiva) →
- Studia molto. Vuole passare l’esame. (finale) →
- Ha parlato a lungo. Tutti si sono annoiati. (consecutiva) →
- Arriverà lui. Poi decideremo. (temporale) →
- Non ha soldi. Non può partire. (causale) →
03 Sciogliere il periodo lungo
Spezza il periodo in due frasi più chiare, senza perdere informazioni.
- Il documento, che era stato approvato in commissione ma non ancora pubblicato, è stato ritirato. →
- Poiché mancavano i dati, che sarebbero arrivati solo dopo, la relazione fu rinviata. →
- Chi arriva in ritardo, anche se avvisa, non entra. →
- L’azienda, dopo aver valutato le offerte, ha scelto la seconda, che costava meno. →
- Sebbene il progetto fosse valido, il finanziamento, che era già stato promesso, non arrivò. →
- Ti scrivo per dirti che, come sai, la riunione è stata spostata. →
04 L’ordine degli elementi
Sposta la subordinata all’inizio e osserva che cosa cambia: riscrivi.
- Uscimmo benché fosse tardi. →
- Ti chiamo quando arrivo. →
- Rimandammo perché mancavano i dati. →
- Ci riuscirai se ci provi. →
- Firmò dopo aver letto tutto. →
- Parlò con calma per farsi capire. →
05 Il periodo d’autore
Completa il periodo mantenendo la coerenza sintattica e i tempi.
Herhaling costruzioni marcate · C1: connettivi complessi · concordanza dei tempi
- Sebbene (essere) evidente a tutti, nessuno (osare) dirlo.
- Chi (leggere) quelle pagine, difficilmente le (dimenticare) .
- Non appena (loro / accorgersi) dell’errore, (correre) ai ripari.
- Il fatto che nessuno (protestare) allora (essere) la cosa più grave.
- Tanto (insistere) che alla fine (ottenere) udienza.
- Se ne andò senza che nessuno (accorgersene) .
Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld
In de app
amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.
De helft van de A1-cursus gratis, zonder account
★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018
Download
Nog één keer
Als architect van de zin:
- Il romanzo preferisco è quello parlavamo ieri.
- Partì all’alba il paese dormiva ancora.
- Il finale, sorprende tutti.
- di scrivere, uscì a camminare.
Veelgestelde vragen
Hoe vertaal je «waarbij»?
Wat is het verschil tussen coördinatie en subordinatie?
Hoe lang mag een Italiaanse zin zijn?
Wat is een periodo ipotetico binnen een langere zin?
Waar staat het werkwoord?
Hoe leer ik lange zinnen bouwen?
Wat betekent bijzin van de eerste en van de tweede graad?
Wanneer moet je een lange zin splitsen?
De bouwstenenBronnen en methode
Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C2 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:
- Treccani, La grammatica italiana: uitgebreide Italiaanse referentiegrammatica, online
- Raad van Europa, CEFR Companion Volume (2020): niveaubeschrijvingen

Alessio
- Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
- Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
- Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen