Download on the App StoreVerder in de appIn de app
25 leesboeken op niveau en een woordenboek met 4.000 woordenApp Store★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018Ga verder in de app →

Grammatica · C1

De gewijzigde zelfstandige naamwoorden

door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

Een palmboom voor gele gebouwen, in een zonnige straat · Italiaanse grammatica C1
Un palmizio, un balconcino, un vicolone: de achtervoegsels veranderen het formaat.

Het Italiaans hervormt de wereld met achtervoegsels: un tavolino op het plein, una macchinona uit Amerika, una giornataccia. Vier families (-ino, -etto voor klein en lief, -one voor groot, -accio voor slecht) die samen de halve spreektaal kleur geven.

  • 8min lezen
  • 15min oefeningen
  • C1niveau

Wat je leert

  • -ino / -etto / -ello, -one, -accio, -uccio
  • Wanneer gebruik je de gewijzigde zelfstandige naamwoorden
  • De meest gemaakte fouten
  • Hoe ze gevormd worden, en vormen die woorden werden
  • Woordenschat: la serata al bar

Het Italiaans en het Nederlands naast elkaar

Het Nederlands heeft -je en -tje, dus verkleinwoorden zijn bekend terrein. Het Italiaans gaat verder: het heeft ook vergrotende (librone) en ongunstige vormen (tempaccio), en het achtervoegsel draagt toon, niet alleen grootte.

Neem deze pagina mee

Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.

Download dit overzicht met alle andere · € 9

Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →

25 leesboeken op niveau en een woordenboek met 4.000 woordenApp Store★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018Ga verder in de app →

De woorden van deze pagina

Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.

De vier families

AchtervoegselWaardeOp het terras
-ino / -etto / -elloklein, liefdevolun tavolino, un aperitivetto, un momentino
-onegrootun festone, un piattone di spaghetti, un simpaticone
-accioongunstiguna giornataccia, un caffettaccio, tempaccio
-uccioteder of kleinerenduna casuccia accogliente, un regaluccio
Pas op voor valse gewijzigde vormen: il mattino is geen kleine gek, en sommige veranderen van geslacht: la finestra → il finestrino, la macchina → il macchinone. Wijziging is nuance, geen rekenwerk: je leert het het best uit het gebruik.

Een Italiaanse avond

ZinNuance
prendiamoci un momentino per noiliefdevol, ontspannen
che macchinona ha parcheggiato davanti al bar!bewondering voor de omvang
dopo una settimanaccia, ci vuole un aperitivoeen zware week
ha una vocina timida ma una risatona contagiosaspeels contrast

Hoe je een gewijzigde vorm maakt

Het achtervoegsel neemt de plaats in van de laatste klinker: libro → librone, casa → casetta. Tot zover is het makkelijk. De verrassingen komen als een woord het achtervoegsel niet zomaar aanneemt.

Wat er gebeurtVoorbeeldHoe het werkt
een stukje ertussencuore → cuoricino, libro → libricino, topo → topolino, bastone → bastoncinotussen stam en achtervoegsel komt een tussenvoegsel: -ic-, -ol-, -c-
twee achtervoegsels tegelijkcasa → casetta → casettina, fiore → fiorellinode achtervoegsels stapelen zich op, en de tederheid ook
vrouwelijk wordt mannelijkla febbre → il febbrone, la porta → il portonemet -one wordt het woord vaak mannelijk
mannelijke woorden op -ail problema → il problemino, il programma → il programminoze blijven mannelijk en krijgen -ino
uomo verliest zijn uomino, omone, omaccioals de klemtoon naar het achtervoegsel verschuift, valt de tweeklank uo weg, zoals in buono → bontà

Het geslacht verandert dus net als in het Nederlands, waar elk verkleinwoord onzijdig wordt: de tafel, maar het tafeltje. Ook bijvoeglijke naamwoorden krijgen achtervoegsels (bellino, grandicello, furbetto), en een paar werkwoorden met eigen achtervoegsels: dormicchiare, canticchiare, saltellare zijn dommelen, neuriën en huppelen, dus een beetje of af en toe slapen, zingen en springen.

Gewijzigde vormen die geen gewijzigde vormen meer zijn

Veel woorden zijn als gewijzigde vorm geboren en hebben daarna een eigen leven gekregen: het woordenboek noemt ze als nieuwe woorden, en wie ze gebruikt hoort het achtervoegsel niet meer. Precies zoals meisje, dat ooit een kleine meid was.

WoordKomt vanBetekent nu
il paninoil pane, broodeen belegd broodje, geen klein brood
il cassettola cassa, kisteen la
il rossettorosso, roodlippenstift
il fumettoil fumo, rookeen stripverhaal: de tekstballonnen leken op rookwolkjes
gli spaghettilo spago, touwde pasta: letterlijk «touwtjes»
il milionemille, duizendduizend keer duizend

Een miljoen is dus een vergrotende vorm: duizend, maar dan dik. Vandaar ook de titel van het boek van Marco Polo, Il Milione, dat over grote dingen genoeg te vertellen had.

Een gewijzigde vorm is een keuze van register

Een gewijzigde vorm meet niet alleen: hij zegt wat je vindt van wat je noemt. Daarom leeft hij in de spreektaal en in hartelijke teksten, en verdwijnt hij uit formele teksten: in een verslag schrijf je niet un problemino, maar un problema di lieve entità.

GebruikVoorbeeldEffect
een verzoek verzachtenmi fa una firmetta qui? · un favorinohet verzoek lijkt kleiner, dus makkelijker in te willigen: net als «even een krabbeltje zetten»
ironie of bewonderingun professorone · un affaronede toon beslist
weinig waarderingun avvocatucolo · un dottorinobij personen kan een gewijzigde vorm beledigen
genegenheidnonnina · tesorucciode tederheid van de familie

Goed om te weten

  • Naast de achtervoegsels uit de tabel bestaan er minder gewone: -otto (ragazzotto, een stevige jongen), -icciolo (porticciolo, een haventje), -astro (giovinastro, met minachting).
  • Ook bijwoorden krijgen een achtervoegsel: benino (best aardig), pianino (heel zachtjes), prestino (een beetje vroeg).

De meest gemaakte fouten

  • un piccolo tavolino → un tavolino (het achtervoegsel zegt al klein)
  • una giornata accia → una giornataccia (het achtervoegsel last zich aan het woord)
  • il finestrina del treno → il finestrino del treno (mannelijke gewijzigde vorm)
  • una problemina → un problemino (problema is mannelijk, en de gewijzigde vorm ook)
  • un uomino → un omino (met de klemtoon op het achtervoegsel verliest uomo zijn u)
  • in allegato trova il documentino (in een formele mail) → in allegato trova il documento (geen gewijzigde vormen in formeel register)

Wist je dat?

Het Italiaans bouwt met achtervoegsels wat het Nederlands met bijvoeglijke naamwoorden doet: ragazzo, ragazzino, ragazzone, ragazzaccio. Maar het systeem zit vol vallen, want sommige vormen zijn losgeraakt van hun oorsprong. Un tacchino is geen kleine hak maar een kalkoen; un mattone geen grote gek maar een baksteen; en een focaccia is geen lelijk vuur. Het achtervoegsel is er nog, de betekenis is weg.

Gewijzigde vormen bij de klassieken

Collodi gebruikt achtervoegsels zoals een schilder kleuren gebruikt: twee zijn genoeg om te weten aan welke kant een personage staat. Of om het te geloven.

«Allora uscì fuori il burattinaio, un omone così brutto, che metteva paura soltanto a guardarlo. Aveva una barbaccia nera come uno scarabocchio d’inchiostro»

«Toen kwam de poppenspeler naar buiten, een kerel zo lelijk dat je al bang werd als je naar hem keek. Hij had een akelige zwarte baard, als een inktkrabbel»

Een vergrotende en een ongunstige vorm voor Mangiafoco: de lezer verwacht de schurk. In de twee hoofdstukken daarna niest de poppenspeler, krijgt medelijden en geeft Pinocchio vijf gouden munten. Het achtervoegsel had gelogen.

Carlo Collodi, Le avventure di Pinocchio, hfst. X (1881-1883)
«Figuratevi un omino più largo che lungo, tenero e untuoso come una palla di burro, con un visino di melarosa, una bocchina che rideva sempre»

«Stel je een mannetje voor, breder dan lang, zacht en vettig als een bal boter, met een snoetje als een roze appeltje en een mondje dat altijd lachte»

Drie lieve verkleinwoorden voor het Omino di burro, het botermannetje, dat jongens naar het Paese dei Balocchi brengt en ze daarna als ezels verkoopt. Hier liegt het achtervoegsel de andere kant op: de tederheid is het lokaas.

Carlo Collodi, Le avventure di Pinocchio, hfst. XXXI (1881-1883)
«quell’altro poveraccio mal capitato è fuor del tiro, e ha già avuto la sua: ecco che il cencio son diventato io»

«die andere arme drommel, die pech heeft gehad, is buiten schot en heeft zijn deel al gehad: en nu ben ik de vaatdoek geworden»

Don Abbondio heeft het over Renzo. Poveraccio mengt medelijden met afstand, zoals je iemand van ver beklaagt; en de zin eindigt, zoals altijd bij hem, bij hemzelf. Il cencio is de lap: degene die uiteindelijk voor iedereen betaalt.

Alessandro Manzoni, I promessi sposi, hfst. XXIV (1840)
Twee glazen prosecco en een bordje cicchetti op een kademuurtje in Venetië
Un aperitivo sul muretto: due stuzzichini e un bicchierino.

Oefeningen

Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.

  1. 01 I quattro tipi

    Scrivi D (diminutivo), A (accrescitivo), V (vezzeggiativo) o P (peggiorativo).

    1. tavolino →
    2. librone →
    3. fratellino →
    4. parolaccia →
    5. casetta →
    6. tempaccio →

  2. 02 Forma l’alterato

    Scrivi la forma richiesta.

    1. naso (diminutivo) →
    2. libro (accrescitivo) →
    3. ragazzo (peggiorativo) →
    4. cane (vezzeggiativo) →
    5. finestra (diminutivo) →
    6. vento (accrescitivo) →

  3. 03 I falsi alterati

    Attenzione: non tutto ciò che sembra alterato lo è. Scrivi vero o falso alterato.

    1. tacchino (da tacco) →
    2. lampone (da lampa) →
    3. mattone (da matto) →
    4. librone (da libro) →
    5. bottone (da botto) →
    6. gattino (da gatto) →

  4. 04 La sfumatura

    L’alterato cambia il tono, non solo la dimensione. Spiega con una parola che effetto dà.

    1. Fammi un favorino. →
    2. Che giornataccia! →
    3. È un lavoretto di due minuti. →
    4. Ha una vociona. →
    5. Un caffettino e vado. →
    6. È un professorone. →

  5. 05 Il racconto di famiglia

    Completa con gli alterati adatti al tono della frase.

    Herhaling registro formale · B2: posizione dell’aggettivo

    1. Abitavamo in una di due stanze. (casa, diminutivo)
    2. Mio nonno aveva un che si sentiva da lontano. (voce, accrescitivo)
    3. D’inverno faceva un terribile. (freddo, peggiorativo)
    4. La mia preparava il pane ogni sabato. (nonna, vezzeggiativo)
    5. Era una vita semplice, con qualche ogni tanto. (problema, diminutivo)
    6. Ma che meravigliosi. (tempo, plurale accrescitivo)

Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld

In de app amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.

De helft van de A1-cursus gratis, zonder account

€5,83 per maandjaarabonnement

★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018

Download amo Italiaans voor iPhone ↗︎

Zoek op amo Italiaans

De feestverlichting van een beschermheiligenfeest 's nachts boven een vol plein
Lucine, festoni e una piazzetta piena di gente.

Nog één keer

Kies de nuance:

  1. Ci sediamo a quel in piazza?
  2. Che : tutto storto dalla mattina.
  3. Hanno organizzato un per cento invitati.
  4. Aspetta un , arrivo subito.
  5. Guarda dal : si vede il mare.

Veelgestelde vragen

Een biertje, een wijntje: kan dat ook in het Italiaans?
Gedeeltelijk. Het Nederlandse -tje plak je aan bijna elk woord, het Italiaanse achtervoegsel niet. Una birretta en un caffettino zijn heel gewoon, un bicchierino is meestal een glaasje sterke drank. Un vinello bestaat, maar zegt iets over de wijn: licht, eenvoudig. Wie «een wijntje doen» bedoelt, zegt beviamo un bicchiere di vino.
Poverino, poveretto of poveraccio?
Drie tinten medelijden. Poverino is teder, zoals tegen een kind dat gevallen is: och, arme. Poveretto is meelevend, met wat afstand. Poveraccio mengt medelijden met een beetje minachting: een arme drommel. Het woord blijft hetzelfde, het achtervoegsel bepaalt hoe je naar de persoon kijkt.
Welke achtervoegsels zijn er?
Verkleinend -ino, -etto, -ello; vergrotend -one; misprijzend -accio; liefkozend -uccio. Ze stapelen ook: casettina, omaccione.
Kan ik ze vrij combineren?
Nee, en dat is het lastige: niet elk woord neemt elk achtervoegsel, en welke combinatie bestaat is grotendeels gewoonte. Casetta ja, casino bestaat maar betekent iets heel anders.
Welke zijn valse verkleinwoorden?
Tacchino (kalkoen), mattone (baksteen), burrone (ravijn), lampone (framboos), focaccia (plat brood), bottone (knoop). Ze zijn versteend en hebben niets meer met het grondwoord te maken.
Verandert het geslacht bij -one?
Soms: la donna wordt il donnone, la porta wordt il portone, de grote deur van een gebouw. Vrouwelijke woorden worden vaak mannelijk met dit achtervoegsel.
Waarvoor gebruiken Italianen ze het meest?
Voor toon, niet voor maat. Un caffettino is niet kleiner maar gezelliger; un attimino is geen kortere seconde maar een beleefdere. Dat is de functie die je in leerboeken zelden vindt en in gesprekken voortdurend hoort.
Kan elk woord een achtervoegsel krijgen?
Nee: het gebruik beslist. Veel woorden nemen maar een paar achtervoegsels aan, en sommige gewijzigde vormen zijn andere woorden geworden: la casella was ooit een huisje en is nu een vakje op een formulier. Bijvoeglijke naamwoorden krijgen ze ook (bellino), net als sommige bijwoorden (benino); werkwoorden alleen met eigen achtervoegsels, zoals dormicchiare of saltellare. Twijfel je, zoek het woord op: staat het in het woordenboek, dan bestaat het.
De gewijzigde zelfstandige naamwoorden (C1): De vier familiesDe vier families

Bronnen en methode

Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C1 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:

Alessio
Geschreven en nagekeken door

Alessio

  • Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
  • Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
  • Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen
Meer over Alessio →