Grammatica · C2
De regionale variatie
door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

Standaarditaliaans leeft in boeken; op straat leeft het Italiaans van de regio’s: anguria in Milaan, cocomero in Rome, melone d’acqua op Sicilië. C2 oordeelt niet: het herkent waar een zin vandaan spreekt, en weet dat je aan tafel de geografie beter hoort dan waar ook.
- 10min lezen
- 15min oefeningen
- C2niveau
Wat je leert
- anguria, michetta (Milano), formaggio grattugiato
- Hoe werkt de regionale variatie
- Hetzelfde ding, drie namen
- Vier niveaus, regionale uitspraak, neostandaard-Italiaans
- Woordenschat: la tavola regionale
Italiaans en het Nederlands naast elkaar
Regionale variatie is in Italië veel sterker dan in Nederland: esci il cane voor porta fuori il cane, de passato remoto in Sicilië voor wat vanmorgen gebeurde. Geen fout, maar regionaal Italiaans, niet voor schrijftaal.
Neem deze pagina mee
Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.
Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →



De woorden van deze pagina
Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.
Hetzelfde ding, drie namen
| Noord | Midden | Zuid |
|---|---|---|
| anguria | cocomero | melone d’acqua |
| michetta (Milano) | rosetta (Roma) | panino |
| formaggio grattugiato | pecorino romano sull’amatriciana | caciocavallo, ricotta salata |
Grammatica met een accent
| Kenmerk | Waar | Voorbeeld |
|---|---|---|
| passato remoto in de spreektaal | zuiden | ieri andai al mercato e comprai i pomodori |
| lidwoord bij voornamen | noorden | la Giulia porta il tiramisù |
| stare in plaats van essere | midden en zuiden | sto qua, il vino sta sul tavolo |
| mica als versterking | midden en noorden | mica male questo vino! |
Vier niveaus, geen twee
Als men «Italiaans» zegt, gooit men heel verschillende dingen op één hoop. Het loont om er vier uit elkaar te houden, want elk heeft eigen regels en een eigen plek:
| Niveau | Wat het is | Voorbeeld |
|---|---|---|
| standaarditaliaans | de norm van grammatica’s en boeken; je schrijft het meer dan je het spreekt | Ho fame. |
| regionaal Italiaans | Italiaans met het accent, de woorden en enkele constructies van een streek | Tengo fame. (zuiden) |
| dialect | een eigen systeem, met eigen grammatica en woordenschat | Go fame. (Venetiaans) |
| minderheidstaal | een historische taal die door de wet wordt beschermd | Sardisch, Friulisch, Ladinisch |
Een dialect is geen slecht Italiaans: de dialecten van Italië stammen op eigen kracht af van het Latijn, net als het Italiaans, dat voortkwam uit het literaire Florentijns van Dante, Petrarca en Boccaccio. De variatie is zo sterk omdat in 1861, toen de staat ontstond, slechts een minderheid Italiaans sprak: de schattingen lopen van 2,5 tot 10 procent van de bevolking. Alle anderen spraken het dialect van thuis. Het gemeenschappelijke Italiaans hebben de school, de dienstplicht, de kranten en later radio en televisie gemaakt.
De uitspraak: vier kenmerken die je herkent
Een regionaal accent hoor je eerst in de klinkers en in een paar medeklinkers. Vier kenmerken volstaan om je te oriënteren:
| Kenmerk | Waar | Voorbeeld |
|---|---|---|
| gorgia | Toscane | la casa klinkt als «la hasa» |
| raddoppiamento sintattico | midden en zuiden | a casa → «a ccasa», è vero → «è vvero» |
| stemhebbende s tussen twee klinkers | noorden | de s van casa klinkt als die van rosa |
| open of gesloten e en o | per streek verschillend | pèsca (de vrucht) en pésca (het vissen) |
Neostandaard-Italiaans: wat je bijna overal hoort
Tussen de standaard van de boeken en het regionale Italiaans ligt een derde Italiaans, dat bijna iedereen spreekt en dat aan geen bepaalde streek vastzit. Taalkundigen noemen het neostandaard. Het is niet fout, het is informeel, en op dit niveau moet je het herkennen en uit een formele tekst kunnen halen:
| Kenmerk | Neostandaard | In een formele tekst |
|---|---|---|
| gli voor «haar» | Maria? Gli ho scritto ieri. | Le ho scritto ieri. |
| c’ho in plaats van ho | C’ho fame. | Ho fame. |
| che voor elk soort verband | Il giorno che ci siamo conosciuti. | Il giorno in cui ci siamo conosciuti. |
| herhaald voornaamwoord | A me mi piace. | A me piace. |
Goed om te weten
- In het Noordwesten, rond Turijn, hoor je solo più voor «nog maar»: c'è solo più un biglietto, er is nog maar één kaartje over. In standaardtaal: c'è solo un biglietto of è rimasto un biglietto.
- In Rome valt de uitgang van de infinitief vaak weg: magnà voor mangiare, annamo voor andiamo. Je hoort het in films en op straat, niet in geschreven taal.
De meest gemaakte fouten
il cocomero è il nome sbagliato dell’anguria→ het zijn regionale namen voor hetzelfde: geen van beide is foutdire «la Giulia» è un errore di articolo→ het is een noordelijk regionaal kenmerk, informeel maar levenda Palermo parlano male perché usano il passato remoto→ in Palermo is de remoto in de spreektaal de lokale normil veneto è un italiano parlato male→ il veneto è un dialetto che discende dal latino per conto suo (geen fout Italiaans)Alla dottoressa Bianchi gli ho scritto ieri→ Alla dottoressa Bianchi ho scritto ieri, of le ho scritto (in formeel taalgebruik staat gli niet voor «haar»)A me mi piace→ A me piace, of mi piace (in formeel schrijfwerk wordt het voornaamwoord niet herhaald; in spreektaal is het gewoon)
Wist je dat?
Het Italiaans dat je op school leert bestaat als gesproken norm nauwelijks: iedereen spreekt een regionale variant, en die verschillen niet alleen in accent maar in grammatica. In het zuiden gebruikt men de passato remoto waar het noorden de passato prossimo neemt; in Toscane hoor je codesto, dat elders is verdwenen; in het noorden is het lidwoord voor vrouwennamen normaal (la Maria). Volgens de Accademia della Crusca is die verdeling geen slordigheid maar het systeem zelf.
Regionaal Italiaans bij de klassieken
Vier passages waarin het Italiaans laat zien waar het vandaan komt; een ervan is geen literatuur maar wet.
«l’uno detto di san Martino, l’altro, con voce lombarda, il Resegone, dai molti suoi cocuzzoli in fila, che in vero lo fanno somigliare a una sega»“de ene San Martino genoemd, de andere, met een Lombardisch woord, de Resegone, om zijn vele toppen op een rij, die hem werkelijk op een zaag doen lijken”
Manzoni, een Milanees, weet dat Resegone een woord uit zijn eigen dialect is, van resega, de zaag, en hij zegt het ook: «con voce lombarda». Daarna verklaart hij het met een vergelijking: de toppen op een rij als de tanden van een zaag. Dat is het werk van regionaal Italiaans in het klein: een lokaal woord, als lokaal aangevoeld, dat in ieders taal terechtkomt.
«Un tempo i Malavoglia erano stati numerosi come i sassi della strada vecchia di Trezza; ce n’erano persino ad Ognina, e ad Aci Castello, tutti buona e brava gente di mare»“Eens waren de Malavoglia zo talrijk geweest als de stenen van de oude weg van Trezza; er waren er zelfs in Ognina en in Aci Castello, allemaal goede, brave mensen van de zee”
Verga schrijft niet in dialect: hij schrijft Italiaans met de pas en de manier van het Siciliaanse dorp. De verteller praat als een inwoner van Trezza, met het gesproken ci en ne (ce n’erano) en congruentie naar de betekenis (tutti buona e brava gente, met «gente» in het enkelvoud). Een weetje: in het parochieregister heet deze familie Toscano, maar iedereen kent haar onder de bijnaam Malavoglia, een naam in omgekeerde zin, want het zijn mensen die werken.
«Se non fossi scappato di casa e se il mio babbo fosse qui, ora non mi troverei a morire di fame.»“Als ik niet van huis was weggelopen en mijn pappa hier was, zou ik nu niet van de honger omkomen.”
Collodi was Florentijn, en zijn personages zeggen babbo waar de meeste Italianen papà zeggen: het is het Toscaanse woord, ook in de Romagna gangbaar. De zin is nog om een andere reden interessant, want het is een gemengde voorwaardelijke zin: een voorwaarde in het verleden (se non fossi scappato) met een gevolg in het heden (non mi troverei).
«la Repubblica tutela la lingua e la cultura delle popolazioni albanesi, catalane, germaniche, greche, slovene e croate e di quelle parlanti il francese, il franco-provenzale, il friulano, il ladino, l’occitano e il sardo»“de Republiek beschermt de taal en de cultuur van de Albanese, Catalaanse, Germaanse, Griekse, Sloveense en Kroatische bevolkingsgroepen en van degenen die Frans, Franco-Provençaals, Friulisch, Ladinisch, Occitaans en Sardisch spreken”
Twaalf historische taalminderheden, en geen dialect op de lijst: Sardisch of Friulisch zijn door de staat erkende talen, geen varianten van het Italiaans. Daarom zeg je in een correcte tekst niet «het Sardisch is een dialect».

Oefeningen
Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.
01 Nord o Sud
Scrivi N o S secondo l’area in cui l’uso è più diffuso.
- Sono stato dal dottore. / Sono ito dal dottore. →
- Ho lavorato tutto il giorno (passato prossimo per fatti lontani) →
- Lavorai tutto il giorno (passato remoto per l’ieri) →
- Ci ho parlato ieri (uso estensivo di ci) →
- Ti telefono io / Io ti telefono (soggetto ripetuto) →
- Vado in giù / Scendo giù →
02 Parole diverse, stessa cosa
Scrivi la forma standard.
- anguria / cocomero / melone d’acqua →
- scannetto / sgabello →
- mocio / straccio per pavimenti →
- cocco / noce di cocco →
- tovaglietta / tovagliolo →
- spanna / palmo →
03 Dal regionale allo standard
Riscrivi in italiano standard.
- Esci il cane. →
- Mi sa che oggi non ci sta nessuno. →
- Ci siamo visti a Natale scorso. →
- Sali la valigia. →
- Non ci ho tempo. →
- Vengo con lui, che dici? →
04 Standard, regionale o dialettale
Scrivi S (standard), R (italiano regionale) o D (dialetto).
- Non ci sta nessuno. →
- Non c’è nessuno. →
- Nun ce sta nisciuno. →
- Vado a comprare il pane. →
- Vado a fare la spesa dal panettiere. →
- Te lo dico mo’. →
05 Il dialogo da rifare
Riscrivi il dialogo in italiano standard, senza appiattire il tono.
Herhaling linguaggi settoriali · costruzioni marcate
- – Allora, che fai di bello oggi? →
- – Niente, sto a casa che devo studiare. →
- – Ma dai, esci un attimo che è bello fuori! →
- – Non ci ho voglia, sono stanco assai. →
- – Va bene, ci sentiamo dopo allora. →
- – Ci vediamo, statti bene. →
Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld
In de app
amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.
De helft van de A1-cursus gratis, zonder account
★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018
Download
Nog één keer
Geografie aan tafel:
- A Milano la chiamano anguria, a Roma .
- «Ieri andai al mercato»: chi parla è probabilmente del .
- «La Giulia porta il dolce»: tratto tipico del .
- «Mica male questo pecorino!» Qui mica .
- Sull’amatriciana, a Roma, va il .
Veelgestelde vragen
Waarom zegt men in Napels tengo fame?
Wat is italiano regionale precies?
Welke verschillen zijn grammaticaal en niet alleen fonetisch?
Is er nog een norm?
Welke variant kan ik het beste leren?
Zijn dialecten hetzelfde als regionaal Italiaans?
Hoe kies je het juiste Italiaans voor een situatie?
Bestaat er een «juiste» Italiaanse uitspraak?
Hetzelfde ding, drie namenBronnen en methode
Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C2 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:
- Treccani, La grammatica italiana: uitgebreide Italiaanse referentiegrammatica, online
- Raad van Europa, CEFR Companion Volume (2020): niveaubeschrijvingen

Alessio
- Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
- Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
- Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen