Download on the App StoreVerder in de appIn de app
25 leesboeken op niveau en een woordenboek met 4.000 woordenApp Store★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018Ga verder in de app →

Grammatica · C2

De regionale variatie

door Alessio · docent Italiaans voor anderstaligen, master ITALS

De Sinaasappelslag op het carnaval van Ivrea, de teams in tenue · Italiaanse grammatica C2
Van Ivrea tot Palermo heet hetzelfde feest anders: de geografie is zichtbaar.

Standaarditaliaans leeft in boeken; op straat leeft het Italiaans van de regio’s: anguria in Milaan, cocomero in Rome, melone d’acqua op Sicilië. C2 oordeelt niet: het herkent waar een zin vandaan spreekt, en weet dat je aan tafel de geografie beter hoort dan waar ook.

  • 10min lezen
  • 15min oefeningen
  • C2niveau

Wat je leert

  • anguria, michetta (Milano), formaggio grattugiato
  • Hoe werkt de regionale variatie
  • Hetzelfde ding, drie namen
  • Vier niveaus, regionale uitspraak, neostandaard-Italiaans
  • Woordenschat: la tavola regionale

Italiaans en het Nederlands naast elkaar

Regionale variatie is in Italië veel sterker dan in Nederland: esci il cane voor porta fuori il cane, de passato remoto in Sicilië voor wat vanmorgen gebeurde. Geen fout, maar regionaal Italiaans, niet voor schrijftaal.

Neem deze pagina mee

Het overzicht van dit hoofdstuk als afdrukbare PDF (in het Nederlands, met de Italiaanse uitleg als bijlage): regels, typische fouten en de oefening met oplossingen. Het zit in de volledige cursus, of je krijgt alle 61 overzichten in één aankoop. Deze pagina blijft gratis, oefeningen inbegrepen.

Download dit overzicht met alle andere · € 9

Bij de volledige cursus zitten alle 61 overzichten er al bij.
Bekijk de voorbeelden van de werkbladen →

25 leesboeken op niveau en een woordenboek met 4.000 woordenApp Store★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018Ga verder in de app →

De woorden van deze pagina

Sleep elk Italiaans woord naar zijn definitie, of tik eerst op het woord en dan op het vakje.

Hetzelfde ding, drie namen

NoordMiddenZuid
anguriacocomeromelone d’acqua
michetta (Milano)rosetta (Roma)panino
formaggio grattugiatopecorino romano sull’amatricianacaciocavallo, ricotta salata

Grammatica met een accent

KenmerkWaarVoorbeeld
passato remoto in de spreektaalzuidenieri andai al mercato e comprai i pomodori
lidwoord bij voornamennoordenla Giulia porta il tiramisù
stare in plaats van esseremidden en zuidensto qua, il vino sta sul tavolo
mica als versterkingmidden en noordenmica male questo vino!
Regionaal betekent niet fout: het betekent gesitueerd. In een sollicitatiegesprek is de standaard passato prossimo veiliger; op een Siciliaans diner is de remoto van de gastheer lokale muziek. C2 is weten waar je bent.

Vier niveaus, geen twee

Als men «Italiaans» zegt, gooit men heel verschillende dingen op één hoop. Het loont om er vier uit elkaar te houden, want elk heeft eigen regels en een eigen plek:

NiveauWat het isVoorbeeld
standaarditaliaansde norm van grammatica’s en boeken; je schrijft het meer dan je het spreektHo fame.
regionaal ItaliaansItaliaans met het accent, de woorden en enkele constructies van een streekTengo fame. (zuiden)
dialecteen eigen systeem, met eigen grammatica en woordenschatGo fame. (Venetiaans)
minderheidstaaleen historische taal die door de wet wordt beschermdSardisch, Friulisch, Ladinisch

Een dialect is geen slecht Italiaans: de dialecten van Italië stammen op eigen kracht af van het Latijn, net als het Italiaans, dat voortkwam uit het literaire Florentijns van Dante, Petrarca en Boccaccio. De variatie is zo sterk omdat in 1861, toen de staat ontstond, slechts een minderheid Italiaans sprak: de schattingen lopen van 2,5 tot 10 procent van de bevolking. Alle anderen spraken het dialect van thuis. Het gemeenschappelijke Italiaans hebben de school, de dienstplicht, de kranten en later radio en televisie gemaakt.

De uitspraak: vier kenmerken die je herkent

Een regionaal accent hoor je eerst in de klinkers en in een paar medeklinkers. Vier kenmerken volstaan om je te oriënteren:

KenmerkWaarVoorbeeld
gorgiaToscanela casa klinkt als «la hasa»
raddoppiamento sintatticomidden en zuidena casa → «a ccasa», è vero → «è vvero»
stemhebbende s tussen twee klinkersnoordende s van casa klinkt als die van rosa
open of gesloten e en oper streek verschillendpèsca (de vrucht) en pésca (het vissen)
De beroemdste tongbreker van de Toscaanse gorgia is «la hoha hola con la hannuccia horta horta», dus «la coca cola con la cannuccia corta corta» (de cola met het korte rietje). De uitspraak die woordenboeken standaard noemen, steunt op het beschaafde Florentijns, maar zonder gorgia: ze valt met geen enkele stad samen, en wie haar werkelijk spreekt, zijn vooral acteurs en nieuwslezers.

Neostandaard-Italiaans: wat je bijna overal hoort

Tussen de standaard van de boeken en het regionale Italiaans ligt een derde Italiaans, dat bijna iedereen spreekt en dat aan geen bepaalde streek vastzit. Taalkundigen noemen het neostandaard. Het is niet fout, het is informeel, en op dit niveau moet je het herkennen en uit een formele tekst kunnen halen:

KenmerkNeostandaardIn een formele tekst
gli voor «haar»Maria? Gli ho scritto ieri.Le ho scritto ieri.
c’ho in plaats van hoC’ho fame.Ho fame.
che voor elk soort verbandIl giorno che ci siamo conosciuti.Il giorno in cui ci siamo conosciuti.
herhaald voornaamwoordA me mi piace.A me piace.

Goed om te weten

  • In het Noordwesten, rond Turijn, hoor je solo più voor «nog maar»: c'è solo più un biglietto, er is nog maar één kaartje over. In standaardtaal: c'è solo un biglietto of è rimasto un biglietto.
  • In Rome valt de uitgang van de infinitief vaak weg: magnà voor mangiare, annamo voor andiamo. Je hoort het in films en op straat, niet in geschreven taal.

De meest gemaakte fouten

  • il cocomero è il nome sbagliato dell’anguria → het zijn regionale namen voor hetzelfde: geen van beide is fout
  • dire «la Giulia» è un errore di articolo → het is een noordelijk regionaal kenmerk, informeel maar levend
  • a Palermo parlano male perché usano il passato remoto → in Palermo is de remoto in de spreektaal de lokale norm
  • il veneto è un italiano parlato male → il veneto è un dialetto che discende dal latino per conto suo (geen fout Italiaans)
  • Alla dottoressa Bianchi gli ho scritto ieri → Alla dottoressa Bianchi ho scritto ieri, of le ho scritto (in formeel taalgebruik staat gli niet voor «haar»)
  • A me mi piace → A me piace, of mi piace (in formeel schrijfwerk wordt het voornaamwoord niet herhaald; in spreektaal is het gewoon)

Wist je dat?

Het Italiaans dat je op school leert bestaat als gesproken norm nauwelijks: iedereen spreekt een regionale variant, en die verschillen niet alleen in accent maar in grammatica. In het zuiden gebruikt men de passato remoto waar het noorden de passato prossimo neemt; in Toscane hoor je codesto, dat elders is verdwenen; in het noorden is het lidwoord voor vrouwennamen normaal (la Maria). Volgens de Accademia della Crusca is die verdeling geen slordigheid maar het systeem zelf.

Regionaal Italiaans bij de klassieken

Vier passages waarin het Italiaans laat zien waar het vandaan komt; een ervan is geen literatuur maar wet.

«l’uno detto di san Martino, l’altro, con voce lombarda, il Resegone, dai molti suoi cocuzzoli in fila, che in vero lo fanno somigliare a una sega»

“de ene San Martino genoemd, de andere, met een Lombardisch woord, de Resegone, om zijn vele toppen op een rij, die hem werkelijk op een zaag doen lijken”

Manzoni, een Milanees, weet dat Resegone een woord uit zijn eigen dialect is, van resega, de zaag, en hij zegt het ook: «con voce lombarda». Daarna verklaart hij het met een vergelijking: de toppen op een rij als de tanden van een zaag. Dat is het werk van regionaal Italiaans in het klein: een lokaal woord, als lokaal aangevoeld, dat in ieders taal terechtkomt.

Alessandro Manzoni, I promessi sposi, hfst. I (1840)
«Un tempo i Malavoglia erano stati numerosi come i sassi della strada vecchia di Trezza; ce n’erano persino ad Ognina, e ad Aci Castello, tutti buona e brava gente di mare»

“Eens waren de Malavoglia zo talrijk geweest als de stenen van de oude weg van Trezza; er waren er zelfs in Ognina en in Aci Castello, allemaal goede, brave mensen van de zee”

Verga schrijft niet in dialect: hij schrijft Italiaans met de pas en de manier van het Siciliaanse dorp. De verteller praat als een inwoner van Trezza, met het gesproken ci en ne (ce n’erano) en congruentie naar de betekenis (tutti buona e brava gente, met «gente» in het enkelvoud). Een weetje: in het parochieregister heet deze familie Toscano, maar iedereen kent haar onder de bijnaam Malavoglia, een naam in omgekeerde zin, want het zijn mensen die werken.

Giovanni Verga, I Malavoglia, hfst. I (1881)
«Se non fossi scappato di casa e se il mio babbo fosse qui, ora non mi troverei a morire di fame.»

“Als ik niet van huis was weggelopen en mijn pappa hier was, zou ik nu niet van de honger omkomen.”

Collodi was Florentijn, en zijn personages zeggen babbo waar de meeste Italianen papà zeggen: het is het Toscaanse woord, ook in de Romagna gangbaar. De zin is nog om een andere reden interessant, want het is een gemengde voorwaardelijke zin: een voorwaarde in het verleden (se non fossi scappato) met een gevolg in het heden (non mi troverei).

Carlo Collodi, Le avventure di Pinocchio, hfst. V (1881-1883)
«la Repubblica tutela la lingua e la cultura delle popolazioni albanesi, catalane, germaniche, greche, slovene e croate e di quelle parlanti il francese, il franco-provenzale, il friulano, il ladino, l’occitano e il sardo»

“de Republiek beschermt de taal en de cultuur van de Albanese, Catalaanse, Germaanse, Griekse, Sloveense en Kroatische bevolkingsgroepen en van degenen die Frans, Franco-Provençaals, Friulisch, Ladinisch, Occitaans en Sardisch spreken”

Twaalf historische taalminderheden, en geen dialect op de lijst: Sardisch of Friulisch zijn door de staat erkende talen, geen varianten van het Italiaans. Daarom zeg je in een correcte tekst niet «het Sardisch is een dialect».

Wet nr. 482 van 15 december 1999, art. 2, lid 1
Plakken rode watermeloen met zwarte pitten
Anguria al Nord, cocomero al Centro, mellone in parte del Sud.

Oefeningen

Vijf oefeningen op volgorde van moeilijkheid. De laatste halen er eerdere onderwerpen bij.

  1. 01 Nord o Sud

    Scrivi N o S secondo l’area in cui l’uso è più diffuso.

    1. Sono stato dal dottore. / Sono ito dal dottore. →
    2. Ho lavorato tutto il giorno (passato prossimo per fatti lontani) →
    3. Lavorai tutto il giorno (passato remoto per l’ieri) →
    4. Ci ho parlato ieri (uso estensivo di ci) →
    5. Ti telefono io / Io ti telefono (soggetto ripetuto) →
    6. Vado in giù / Scendo giù →

  2. 02 Parole diverse, stessa cosa

    Scrivi la forma standard.

    1. anguria / cocomero / melone d’acqua →
    2. scannetto / sgabello →
    3. mocio / straccio per pavimenti →
    4. cocco / noce di cocco →
    5. tovaglietta / tovagliolo →
    6. spanna / palmo →

  3. 03 Dal regionale allo standard

    Riscrivi in italiano standard.

    1. Esci il cane. →
    2. Mi sa che oggi non ci sta nessuno. →
    3. Ci siamo visti a Natale scorso. →
    4. Sali la valigia. →
    5. Non ci ho tempo. →
    6. Vengo con lui, che dici? →

  4. 04 Standard, regionale o dialettale

    Scrivi S (standard), R (italiano regionale) o D (dialetto).

    1. Non ci sta nessuno. →
    2. Non c’è nessuno. →
    3. Nun ce sta nisciuno. →
    4. Vado a comprare il pane. →
    5. Vado a fare la spesa dal panettiere. →
    6. Te lo dico mo’. →

  5. 05 Il dialogo da rifare

    Riscrivi il dialogo in italiano standard, senza appiattire il tono.

    Herhaling linguaggi settoriali · costruzioni marcate

    1. – Allora, che fai di bello oggi? →
    2. – Niente, sto a casa che devo studiare. →
    3. – Ma dai, esci un attimo che è bello fuori! →
    4. – Non ci ho voglia, sono stanco assai. →
    5. – Va bene, ci sentiamo dopo allora. →
    6. – Ci vediamo, statti bene. →

Deze vijf zijn een voorproefje. Op de site staan er meer dan zevenhonderd, gratis en zonder account. Kies je volgende oefening →

Elk onderwerp, een wereld

In de app amo Italiaans oefen je grammatica binnen thematische leerpaden met vakspecifieke woordenschat: il bar, i trasporti, il calcio, la moda, la burocrazia en zeventien andere. Kies je wereld en de grammatica komt vanzelf mee, ook in het Nederlands uitgelegd.

De helft van de A1-cursus gratis, zonder account

€5,83 per maandjaarabonnement

★★★★★(29)van Alessio, docent sinds 2018

Download amo Italiaans voor iPhone ↗︎

Zoek op amo Italiaans

Caciocavallo-kazen die per twee aan een touw hangen
Il caciocavallo si appende in coppia, a cavallo di una corda.

Nog één keer

Geografie aan tafel:

  1. A Milano la chiamano anguria, a Roma .
  2. «Ieri andai al mercato»: chi parla è probabilmente del .
  3. «La Giulia porta il dolce»: tratto tipico del .
  4. «Mica male questo pecorino!» Qui mica .
  5. Sull’amatriciana, a Roma, va il .

Veelgestelde vragen

Waarom zegt men in Napels tengo fame?
Omdat in het Zuiden tenere vaak de plaats inneemt van avere, onder invloed van de dialecten (net als in het Spaans: tengo hambre). Tengo fame, tengo due figli: in Napels of Bari is het gewoon regionaal Italiaans. In standaardtaal blijft het ho fame, en daar hoort het ook in een tekst of een examen.
Wat is italiano regionale precies?
De variant van het standaard-Italiaans die in een gebied wordt gesproken, met invloed van het plaatselijke dialect in uitspraak, woordkeuze en soms grammatica. Het is geen dialect: het is Italiaans met een kleur.
Welke verschillen zijn grammaticaal en niet alleen fonetisch?
De keuze tussen passato prossimo en remoto, het lidwoord voor vrouwennamen in het noorden, a me mi in het midden en zuiden, de plaats van het voornaamwoord bij de infinitief, en het Toscaanse codesto.
Is er nog een norm?
Ja, maar hij is verschoven: de norm van de televisie en de school is een Italiaans zonder sterke regionale kenmerken, niet meer het Florentijns. Taalkundigen noemen dat italiano dell'uso medio.
Welke variant kan ik het beste leren?
De neutrale, die je in cursussen en op de radio hoort. Maar wen je oor aan de varianten: als je in Napels of Palermo terechtkomt, is het accent het eerste waar je overheen moet.
Zijn dialecten hetzelfde als regionaal Italiaans?
Nee. De Italiaanse dialecten zijn zelfstandige Romaanse talen, geen varianten van het Italiaans: het Napolitaans en het Siciliaans hebben een eigen geschiedenis en literatuur. Het regionale Italiaans is wat ontstaat als een dialectspreker Italiaans spreekt.
Hoe kies je het juiste Italiaans voor een situatie?
Je kijkt naar wie luistert en waarvoor het dient. In formeel schrijfwerk, bij een examen, in een zakelijke e-mail: de standaard, zonder de neostandaardkenmerken. In de bar, thuis, met vrienden: wat iedereen gebruikt, accent inbegrepen. Het accent van je streek is geen fout die je moet verbergen; een fout is alleen de constructie op de verkeerde plek.
Bestaat er een «juiste» Italiaanse uitspraak?
De woordenboeken geven er één aan, gebaseerd op het beschaafde Florentijns en Romeins, zonder gorgia en met open en gesloten e en o op hun plaats. Maar bijna niemand spreekt haar zuiver: je hoort haar vooral in het theater en in het journaal. Elke andere regionale uitspraak is begrijpelijk en in alle opzichten Italiaans.
De regionale variatie (C2): Hetzelfde ding, drie namenHetzelfde ding, drie namen

Bronnen en methode

Dit hoofdstuk is geschreven vanuit de lespraktijk en volgt niveau C2 van het Europees Referentiekader. Om verder te lezen:

Alessio
Geschreven en nagekeken door

Alessio

  • Master ITALS, Università Ca’ Foscari Venezia
  • Master Italiaans als tweede taal, Università Giustino Fortunato (Benevento)
  • Geeft les sinds 2018 · 45 beoordelingen
Meer over Alessio →